Zobacz to! - SERWIS INFORMACYJNO-EDUKACYJNY - SPECJALISTA.eu - Serwis o Kłamstwie | Serwis Socjotechniczny | Serwis Grafologiczny | SZKOLENIA | Szkolenia dla firm | | atak socjotechniczny | audyt socjotechniczny | bezpieczeństwo biznesu | inwigilacja | inżynieria społeczna | język ciała | język gestów | kłamstwo | komunikacja niewerbalna | kontrwywiad | metody przesłuchań | metody rozpoznawania kłamstwa | metody socjotechniczne | mikroekspersja | mikrogrymasy | mimika twarzy | mowa ciała | mowa ciała kłamcy | narzędzia manipulacji | narzędzia socjotechniczne | sposoby warunkowania zachowań | sposoby wywierania wpływu | narzędzia warunkowania zachowań | narzędzia wywierania wpływu | nauka kłamania | negocjacje | ocena lojalności pracowników | ochrona informacji | ochrona kontrinwigilacyjna | ochrona własności przemysłowej | pozyskiwanie informacji | przygotowanie do przesłuchania | psychologia | psychologia biznesu | psychologia kłamstwa | psychomanipulacje | rozmowa wyjaśniająca | rozpoznanie kłamstwa | skuteczne kłamstwo | socjotechnika | socjotechnika kłamstwa | sposoby manipulacji | symptomy kłamstwa | szkolenia | szkolenia dla firm | szkolenia psychologia | szkolenia wewnętrzne | szkolenie atak socjotechniczny | szkolenie bezpieczeństwo | szkolenie inżynieria społeczna | szkolenie język ciała | szkolenie kłamstwo | szkolenie manipulacje | szkolenie metody przesłuchań | szkolenie metody rozpoznawania kłamstwa | szkolenie metody socjotechniczne | szkolenie narzędzia manipulacji | szkolenie ochrona informacji | szkolenie pozyskiwanie informacji | szkolenie rozmowa wyjaśniająca | szkolenie rozpoznanie kłamstwa | szkolenie socjotechnika | szkolenie sposoby manipulacji | szkolenie szpiegostwo | szkolenie szpiegostwo gospodarcze | szkolenie szpiegostwo przemysłowe | szkolenie techniki manipulacji | szkolenie techniki przesłuchań | szkolenie wywiad gospodarczy | szkolenie zagrożenia socjotechniczne | szpiegostwo | szpiegostwo gospodarcze | szpiegostwo przemysłowe | tajemnica przedsiębiorcy | techniki manipulacji | techniki przesłuchań | warunkowanie zachowań | wywiad gospodarczy | wywieranie wpływu | zabezpieczanie spotkań | zabezpieczenie przed podsłuchem | zagrożenia socjotechniczne | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | szkolenia ocena wiarygodności | szkolenia ocena wiarygodności osób | szkolenia ocena wiarygodności zeznań | szkolenia ocena wiarygodności wypowiedzi | | | socjotechnika | inżynieria społeczna | techniki manipulacji | wywieranie wpływu | warunkowanie zachowań | szkolenia socjotechnika | psychologia | psychotechnika | nlp | nls | manipulacje | mowa ciała | język ciała | mediacje | mediator | negocjacje | negocjator | język gestów | komunikacja niewerbalna | kreacja wizerunku | psychomanipulacje | sprzedaż perswazyjna | wywieranie wpływu | narzędzia manipulacji | narzędzia socjotechniczne | narzędzia wywierania wpływu | narzędzia warunkowania zachowań | atak socjotechniczny | ochrona informacji | pozyskiwanie informacji | metody socjotechniczne | sposoby manipulacji | szkolenia techniki manipulacji | zagrożenia socjotechniczne | kłamstwo | rozpoznanie kłamstwa | symptomy kłamstwa | mimika twarzy | techniki przesłuchań | metody przesłuchań | rozmowy wyjaśniające | psychologia kłamstwa | szkolenie kłamstwo | mowa ciała kłamcy | socjotechnika kłamstwa | skuteczne kłamstwo | nauka kłamania | wiarygodne kłamstwo | metody rozpoznawania kłamstwa | rozpoznać kłamstwo | audyt socjotechniczny | psychologia biznesu | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | | | detektyw | usługi detektywistyczne | agencja detektywistyczna | prywatny detektyw | licencjonowany detektyw | detektyw korporacyjny | wywiad gospodarczy | szpiegostwo gospodarcze | ochrona kontrinwigilacyjna | techniki przesłuchań | bezpieczeństwo biznesu | przygotowanie do przesłuchań policyjnych | metody przesłuchań | szpiegostwo gospodarcze | socjotechnika | zagrożenia socjotechniczne | szpiegostwo przemysłowe | ochrona własności przemysłowej | tajemnica przedsiębiorcy | inwigilacja | szpiegostwo | kontrwywiad | zabezpieczanie spotkań | zabezpieczenie przed podsłuchem | ocena lojalności pracowników | wykrywanie kłamstw | wariograf | wykrywacz kłamstw | poligraf | detektor kłamstwa | sprawdzanie uczciwości pracowników | kontrola zwolnień lekarskich | kontrola pracowników na L4 | kontrola pracowników na zwolnieniu | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | | | grafolog | psychografolog | weryfikacja podpisów | autentyczność podpisu | sprawdzenie podpisu | pismo ręczne | rękopis | podpis | grafologia | usługi grafologiczne | sprawdzenie autentyczności podpisu | analiza pisma | badanie pisma | ekspertyza pisma | ekspertyza grafologiczna | ekspertyza podpisu | psychografologia | opinia grafologiczna | badanie grafologiczne | biegły grafolog | cechy pisma | | | | kłamstwo | rozpoznanie kłamstwa | ujawnianie kłamstwa | badanie kłamstwa | symptomy kłamstwa | mimika twarzy | mikroekspersja | nieszczerość | prawdomówność | techniki przesłuchań | metody przesłuchań | cechy kłamstwa | rodzaje kłamstwa | rozmowy wyjaśniające | mimika kłamcy | wykrywanie kłamstwa | rozmowa wyjaśniająca | psychologia kłamstwa | motywy kłamstwa | przyczyny kłamstwa | kłamanie | dochodzenie prawdy | mikromimika twarzy | poradnik kłamstwa | szkolenie kłamstwo | mowa ciała kłamcy | socjotechnika kłamstwa | skuteczne kłamstwo | nauka kłamania | jak kłamać | wiarygodne kłamstwo | mikrogrymasy | emocje twarzy | kłamstwo celowe | białe kłamstwo | magia kłamstwa | metody rozpoznawania kłamstwa | anatomia kłamstwa | poznać kłamstwo | rozpoznać kłamstwo | oszustwo | wariograf | wykrywacz kłamstw | poligraf | detektor kłamstwa | przygotowanie do przesłuchania | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | ||| zabezpieczenia kontrinwigilacyjne socjotechnika techniki manipulacyjne technika manipulacyjna metody manipulacji atak socjotechniczny kłamstwo rodzaje kłamstwa fizyczne objawy kłamstwa jak rozpoznać kłamstwo psychologia kłamstwa nieszczerość jak rozpoznać nieszczerość ujawnianie kłamstwa wariograf detektyw metody przesłuchań techniki przesłuchań pozyskiwanie informacji przesłuchania metodą FBI wywiad gospodarczy szpiegostwo przemysłowe bezpieczeństwo informacji taktyka przesłuchania szkolenie wywiadowcze szkolenie socjotechniczne perswazja mowa ciała szkolenia firmowe „in company” ||| | SZKOLENIA | Szkolenia dla firm - ochrona-marki.pl

Przejdź do treści
Istnieje wiele nieporozumień w sprawie definicji metody. Najczęściej
słowo metoda jest używane potocznie podczas załatwiania różnych, codziennych spraw, z  różnych obszarów, tylko nie z  dziedzin naukowych.
Natomiast nie używają tego terminu tak powszechnie ludzie nauki, którzy dobrze wiedzą, jakie ma ono znaczenie w metodologii nauk, w każdej
dyscyplinie naukowej. Dlatego, uwzględniając istniejącą rozbieżność znaczeniową i aktualne potrzeby głównie studentów, postanawiam dokonać
próby zdefiniowania terminu metoda. Według Tadeusza Kotarbińskiego
metoda jest sposobem osiągania zakładanego celu, działaniem stosowanym
systematycznie, a więc w powtarzalny sposób111.
To oznacza, że jeśli obrany sposób działania się nie powtarza – nie jest
metodą. Cóż w takim przypadku oznacza sposób? Ani mniej, ani więcej,
tylko tyle, że jest pewną sekwencją działań przy osiąganiu wyznaczonego
celu. Jednak istnieje pewien warunek, bo jeśli sposób jest sekwencją działań złożonych, to muszą występować w układzie uporządkowanym i niezakłóconym względem siebie. Znów rodzi się kolejne pytanie: czy każdy
sposób może być metodą? Stanowczo odpowiadam w  takim przypadku
nie. Wszystko, cokolwiek się robi, robi się jakoś, a  więc w  jakiś sposób;
nie wszystko robi się metodycznie, według jakiejś metody. O metodzie
mówimy wtedy i tylko wtedy, kiedy osoba wykonująca badanie problemu
naukowego jest świadoma co do zastosowania konkretnej metody do osiągnięcia założonego celu. Można przytaczać jeszcze wiele wyróżników dotyczących pojęcia metody, stąd uważam za wskazane zamknąć tę kwestię
następującym stwierdzeniem: metoda, czyli system postępowania, jest to
sposób wykonywania czynu złożonego, polegający na określonym doborze
i układzie działań składowych, a przy tym uplanowiony i nadający się do
wielokrotnego stosowania112.
Można jeszcze inaczej określić: metoda – procedura postępowania, która umożliwia posługiwanie się określonymi środkami (narzędziami) w celu
pozyskania prawdy oraz przekształcenia rzeczywistości.
111 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Ossolineum, Warszawa 1973, s. 86.
112 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Ossolineum, Warszawa 1973, s. 86
244 | WSGE
Jeśli już wiemy, czym jest metoda, to należałoby zrobić kolejny krok
i określić znaczenie metodyki. Mówiąc o metodyce, dystansujemy się od
uzasadnień metodologicznych, koncentrując się na określeniu zasięgu
i stosowalności metody. Odnosząc się do powyższego stwierdzenia, można
uznać, że samo określenie warunków stosowalności metod jest już problemem metodyki.
Badanie bezpieczeństwa wymaga zastosowania odpowiedniej aparatury pojęciowej, kompleksowego podejścia oraz użycia współczesnych
metod pozyskiwania i przetwarzania informacji. Na początkowym etapie
badania przedmiotu bezpieczeństwa dokonuje się analizy zgromadzonej
informacji pierwotnej, a następnie systemy łączące i racjonalne decyzje.
Ogólnonaukowe metody stosuje się do badania przedmiotowych stron
bezpieczeństwa narodowego po zdobyciu określonej wiedzy, uzyskanej po
zastosowaniu odpowiednich metod badawczych. Również ważne znaczenie ma w procesie badań bezpieczeństwa połączenie jakościowych i ilościowych metod analizy faktów lub zjawiska. Jest to konieczne do uzyskania większej obiektywności poznania. Potrzeba stosowania interdyscyplinarnego podejścia w badaniach bezpieczeństwa wynika przede wszystkim
z  tego, że  samo bezpieczeństwo stanowi dyscyplinę naukową na styku
nauk społecznych i humanistycznych.
Metody badawcze oraz aparatura pojęciowa występująca w naukach
podstawowych okazuję się wielce pomocne w metodologii kompleksowego podejścia do badań bezpieczeństwa we wszystkich jego obszarach. A teraz, po małym wprowadzeniu do kwestii metod, dokonajmy próby charakteryzacji tych metod, które są możliwe do zastosowania w rozwiązywaniu
problemów bezpieczeństwa.
Analiza porównawcza – zajmuje ona ważne miejsce wśród innych
metod. Główną trudnością występującą podczas stosowania tej metody
jest trafność doboru odpowiednich parametrów porównania. Tu należy
bardzo uważnie wyznaczać racjonalne parametry, według których będzie
dokonywane porównanie. W  badaniach bezpieczeństwa wyodrębnienie
tych parametrów jest zabiegiem skomplikowanym. Nieco inaczej wygląda to w  innych dyscyplinach naukowych, np. w  fizyce, chemii, gdzie
proces porównawczy zwykle odbywa się w  warunkach laboratoryjnych
z uwzględnieniem wszystkich uwarunkowań. Nie można tego dokonywać
w odniesieniu do zjawisk zachodzących realnie w bezpieczeństwie narodowym czy też w międzynarodowym. Porównania też można dokonywać
w laboratorium do tego przystosowanym i wyposażonym w sprzęt kom-
WSGE | 245
puterowy (np. w WSGE), badając bezpieczeństwo w danym obszarze lub
sektorze.
Badania porównawcze, określonych obszarów bezpieczeństwa, zasadzają się na założeniu, że  zachowania ludzkie przybierają charakter stały przy tych samych warunkach, niezależnie od miejsca i czasu. Główny
wysiłek badawczy skupia się na badaniu struktur, procesów oraz funkcji
różnych systemów z uwzględnieniem punktów stycznych.
Badanie opinii - w bezpieczeństwie metoda ta zajmuje drugorzędne
znaczenie w  stosunku do innych współczesnych metod heurystycznych,
ale umiejętne jej stosowanie daje badaczom zadawalające wyniki. Ta metoda pozawala uzyskiwać informacje pierwotne, które dają często podstawę do postawienia tezy lub uzyskania odpowiedzi na postawione pytanie.
Bardzo ważną czynnością badacza przy tym jest dobór reprezentatywnej
grupy osób poddanych badaniom. Najlepiej, jeśli to jest możliwe, do grupy
dobierać ekspertów z dziedziny bezpieczeństwa. Istnieje pewna trudność
w ocenie ich kompetencji i dlatego najczęściej przyjmuje się progowy poziom kompetencji, który zależy głównie od doświadczenia. W warunkach
uczelni do grupy ekspertów można dobierać studentów z kierunków „bezpieczeństwo’’, po ukończeniu minimum pierwszego roku studiów.
Metoda obserwacji – jest kolejną metodą badawczą stosowaną podczas rozwiązywania problemów bezpieczeństwa w różnych jego sektorach.
Czynność obserwowania, od której wywodzi się nazwa metody, jest składnikiem bardzo istotnym w przeważającej części metod badań naukowych.
W szczególności czynność obserwowania, czyli obserwacja, jest zasadniczym składnikiem badań eksperymentalnych. Metoda eksperymentu różni się wprawdzie od metody obserwacji naukowej, jednakże nie ma eksperymentu bez obserwacji. Obserwacja jest także częścią składową i jednym
z  warunków podstawowych posługiwania się metodą krytyki źródłowej.
W  każdym razie stwierdzanie faktów i  sprawdzanie twierdzeń o  faktach
oparte jest ostatecznie na obserwacji.
Kłopot najważniejszy metodologii badań obserwacyjnych polega na
konieczności poszukiwania spostrzeżeń, według z góry ustalonych punktów widzenia (aspektów) i założeń, niekiedy hipotez, przystosowanych do
tematu badań, i że w wielu badaniach o charakterze obserwacyjnym proces spostrzegania jest bardzo złożony, długotrwały i wymagający zabiegów
merytorycznych. Wartość naukowa obserwacji jest zależna od należytego
opracowania zestawienia i układu kwestii szczegółowych, na które chcemy
odpowiedzieć za pomocą tej metody. Takie zestawienie kwestii nazywamy
246 | WSGE
przewodnikiem obserwacyjnym.
Metoda intuicyjno-logiczna może z powodzeniem być wykorzystana
w badaniach bezpieczeństwa pod warunkiem, że będą do końca brane pod
uwagę dwa czynniki: wiedza i intuicja. Natomiast logika w tej metodzie
określa procedury postępowania wcześniej określone. Intuicyjno-logiczna metoda zwykle opiera się na dwóch scenariuszach, tj. delfickim i gier
symulacyjnych. W tym przypadku scenariusz powinien odpowiedzieć na
pytania: jak krok po kroku może zaistnieć ta lub inna sytuacja hipotetyczna?; jakie alternatywne decyzje występują na każdym etapie rozwoju sytuacji z myślą o dokonywaniu korekt podczas całego procesu postępowania?
Rozróżniamy scenariusze proste, opisujące alternatywny rozwój sytuacji
i scenariusze złożone, które poddają się dodatkowej analizie zjawisk. Dopiero, mając te dwa scenariusze, wyprowadzamy logiczne wnioski dotyczące bezpieczeństwa w określonym obszarze – problemie.
Metoda delficka- pozwala na szerokie wykorzystanie uogólnionych
ocen prognostycznych dużej liczby ekspertów przy zachowaniu najbardziej racjonalnych sposobów. Do najważniejszych zalet tej metody można
zaliczyć takie, jak: anonimowość ekspertów, którzy wysyłają swoje spostrzeżenia drogą elektroniczną, nie kontaktując się przedtem między sobą; systematyczne powtarzanie cyklu otrzymywania uwag od ekspertów oraz śledzenia, na ile wnioski wyprowadzane z cyklów poprzednich wpływają na jakość
wniosków cyklu następnego; statystyczne opracowanie wniosków przekazanych przez grupę ekspertów w cyklu finalnym, co ogranicza do minimum
wpływ opinii pojedynczych ekspertów113.
Metoda gier symulacyjnych – została opracowana i  zastosowana
w 1954 roku i w początkowym okresie tylko do prowadzenia gier wojennych o polityczno-militarnych uwarunkowaniach. W następnych latach,
w połowie XX wieku, szeroko korzystano z tej metody w prognozowaniu
w różnych obszarach i dziedzinach. W tej metodzie możemy wyróżnić trzy
jej formy: 1) gry realizowane przez system symulacyjny, 2) gry z udziałem
też człowieka, 3) gry realizowane tylko przez człowieka.
Metoda gier symulacyjnych wymaga stosowania aparatury imitacyjnej, która umożliwia dokonanie połączeń metod analizy formalnej, czyli
matematycznej i  nieformalnej, intuicyjno-logicznej. Przy czym systemy
imitacji wykorzystywane do gier symulacyjnych stosuje się z myślą korzystania z metody zarówno modelowania matematycznego, jak i logicznego.
113 T. Jemioło, A. Dawidczyk, Wprowadzenie do metodologii badań bezpieczeń- stwa, AON Warszawa 2008, s. 56.
WSGE | 247
Modele logiczne oparte są na analizie podstawowych elementów bezpieczeństwa narodowego. Należą do nich takie kwestie, jak: racja stanu, interesy narodowe, cele strategiczne oraz środki realizacji tych celów.
Proces budowy modelu symulacyjnego może obejmować następujące
fazy, a mianowicie:
1) fazę formułowania zadania – polegająca na określeniu istoty rozwiązywanego problemu, sformułowaniu celów, wyborze kryteriów oceny,
ustaleniu granicy zadania, określeniu założeń i ograniczeń;
2) fazę poszukiwania – sprowadzająca się do zebrania niezbędnych
danych do modelu, ustalenia relacji między poszczególnymi elementami,
ustalenia alternatywnych rozwiązań prowadzących do osiągnięcia postawionych celów;
3) fazę budowy modelu – obejmującą budowę modelu na podstawie
alternatywnych rozwiązań, badanie i ocenę wyników uzyskanych z alternatywnych rozwiązań;
4) fazę wyboru – mającą na celu wybór najlepszego rozwiązania,
określenie zakresu modyfikacji i uzupełnienia modelu o charakterystyki
(dane, elementy) nieprzyjęte do realizacji we współczesnych fazach budowy modelu;
5) fazę weryfikacji – przyjętego rozwiązania przez eksperymentalne
sprawdzenie funkcjonowania modelu.
W  procesie budowy modelu szczególne znaczenie ma faza formułowania zadania. Ważne tu jest rozpatrzenie zadania z różnych punktów
widzenia i  uściślenie warunków granicznych (ograniczeń), co pozwala
w późniejszych fazach określić charakter modelu oraz ustalić możliwe drogi prowadzące do rozwiązania ujawnionych problemów.
Ponadto, w tej fazie należy wyraźnie określić istotę i zakres rozwiązywanego problemu, ustalić podstawowe czynniki wywierające wpływ na przebieg
badanego procesu, a także określić powiązania między nimi. Duże znaczenie ma właściwe i precyzyjne sformułowanie celów. Budowany model może
mieć różne przeznaczenie i odpowiadające temu cele. Budowa modeli systemów bezpieczeństwa narodowego odbywa się w warunkach niepełnych
informacji, i często w warunkach nieokreśloności. Stąd też przy ustalaniu
celów i wyborze kryteriów dla danego rodzaju modeli przeważa koncepcja
suboptymalności, co oznacza, że następuje wybór celów pośrednich oraz
kryteriów związanych z  rozwiązywaniem problemów, które logicznie są
z sobą zgodne i stanowią pewne przybliżone do problemów rozwiązywa-
248 | WSGE
nych na wyższym poziomie. Najczęściej stosuje się podejście, polegające
na tym, że cel główny jest dekomponowany na cele cząstkowe, które w tym
przypadku stają się celami niższego rzędu.
Indukcja – metoda myślenia, jest procesem wnioskowania, za pomocą którego formułuje się zadania mające zawodny stan. Indukcja jest
odpowiednikiem empirycznej metody badawczej, w  której sprawdzanie
twierdzenia opiera się na doświadczeniu. W postępowaniu indukcyjnym,
przesłanki wynikają z wnioskowania, które je poprzedza. Odwrotnie natomiast jest w dedukcji. Indukcja opiera się na bezsporności zaistniałych
faktów, jednak liczba możliwych faktów może być nieskończona. Oznacza
to, że twierdzenia wyprowadzone metodą indukcyjną tak długo zachowują
ważność, jak długo nie pojawią się przesłanki obalające sformułowany na
wstępie wniosek. Postępowanie indukcyjne da się uporządkować ze względu na przyjęte kryteria. Z uwagi na przedmiot badawczy postępowanie
indukcyjne można podzielić na pierwszorzędne – prowadzące do prawd
i  drugorzędne – prowadzące do teorii problemu. Ze względu na rodzaj
zadań wyjaśniających, indukcje dzielą się na jakościowe i ilościowe, a także
na deterministyczne i statystyczne. Pod względem samej metody, indukcje
dzielą się na enumeracyjne i eliminacyjne. Indukcja enumeracyjna absorbuje tylko te zadania, które mogą być wyprowadzone ze zdania wyjaśniającego. Decydująca tu jest liczba zebranych zdań, a zatem uprzywilejowaną
pozycję mają tu twierdzenia obserwacyjne. Indukcja eliminacyjna polega
głównie na różnorodności twierdzeń obserwacyjnych.
W tym przypadku mnożenie zadań na temat zdarzeń indywidualnych
nie jest potrzebne, eliminuje się za to możliwe hipotezy, które w danej sytuacji mogłyby wchodzić w grę. Liczba wziętych pod uwagę zadań nie jest
istotna, ważnym staje się ich rodzaj, tzn. różnorodność fenomenów.
Analiza i synteza – przeciwstawne kierunki poznania. Analiza – dzielenie całości na części podczas poznawania istoty zjawiska, podmiotu lub
zdarzenia, zaś synteza polega na łączeniu części w całość. I dlatego te dwa
terminy występują zawsze łącznie.
Analiza jest procesem rozkładu badanego zdarzenia, wyróżnienia
jego części składowych, elementów, cech i przeciwności oraz badania istoty każdego z nich oddzielnie. Synteza natomiast jest procesem ustalania
związków pomiędzy wydzielonymi elementami, cechami, przeciwieństwami, połączenia ich oraz odtwarzania badanego zdarzenia, podmiotu, zjawiska w jego rzeczywistych cechach i zależnościach.
WSGE | 249
W badaniach bezpieczeństwa należy kierować się zasadą wzajemnych
powiązań i zależności. Świat stanowi jedną całość, zaś wszystkie części są
ze sobą ściśle powiązane i  zależne. Obiektywne występowanie powiązania zdarzeń i zjawisk oraz procesów w otaczającej nas rzeczywistości jest
czymś naturalnym i logicznym.
Analiza systemowa – w badaniach bezpieczeństwa odgrywa wielką
rolę, zwłaszcza wtedy, kiedy chcemy przedstawić podmiot w  makro lub
mikro skali, na różnych poziomach. Podczas przedstawiania podmiotu
w makroskali traktuje się go jako jedną całość. Oznacza to, że nie rozpatruje się jego wewnętrznej struktury i wewnętrznych powiązań, a bada się
tylko wejście i wyjście oraz ich wzajemne zależności. Podmiot bezpieczeństwa, przedstawiony w mikroskali, rozpatruje się niejako od wnętrza, bada
się wewnętrzną jego strukturę i związki występujące między poszczególnymi elementami całości. Analiza systemowa, w badaniach bezpieczeństwa,
ma szczególne znaczenie podczas prowadzenia badań podmiotu na poziomie systemu złożonego.
Głównym celem analizy systemowej jest dostarczenie badaczom, decydentom, analitykom skutecznych środków do: identyfikacji sytuacji dla
dowolnego systemu rzeczywistego; sformułowania problemu badawczego;
budowy ewentualnego matematycznego modelu decyzyjnego; rozwiązania systemowego problemu decyzyjnego; oceny poprawności uzyskanych wyników; określenia racjonalnych warunków dla efektywnej realizacji decyzji.
Metoda analizy systemowej pozwala także rozłożyć obiekt badań na
elementy proste w postaci elementów funkcjonalnych, problemów decyzyjnych oraz kompleksowych informacji dotyczących danego systemu bezpieczeństwa. Dostrzega się również, że metoda analizy systemowej może
służyć do rozwiązywania problemów bezpieczeństwa o  słabo określonej
strukturze, czyli takich, które zawierają elementy jakościowe i ilościowe,
przy czym mają dominować zawsze te pierwsze.
Na zakończenie tego podrozdziału, dotyczącego metodologii badań
bezpieczeństwa, pragnę mocno podkreślić, że  przedstawiłem tylko niektóre kwestie metodologii badań i  tylko niektóre, podstawowe metody
badawcze, które z powodzeniem mogą być stosowane w procesie dydaktycznym (podczas pisania prac dyplomowych). Natomiast podczas badania i tworzenia modeli systemów rzeczywistych bezpieczeństwa zgłębienie
wiedzy w tym przedmiocie będzie obiektywną koniecznością.
Jeszcze jedna uwaga, a mianowicie – powodzenie tej metody jednak
jest uzależnione od aktywności całej grupy studentów, z  czym niekiedy
wykładowca może mieć trudności. Aby uniknąć takich sytuacji, metodę
tę w procesie dydaktycznym, z grupą na kierunku „Bezpieczeństwo wewnętrzne’’ wprowadzać należy na drugim roku (w trzecim semestrze), tj.
po opanowaniu podstawowej wiedzy z teorii bezpieczeństwa. Ważne jest
również, że burza mózgów stanowi jedynie początkową fazę zajęcia (ćwiczenia). Ponieważ drugą fazą (drugi etap) – wśród istniejącego zbioru
pomysłów należy jeszcze dokonać wyboru, według wcześniej ustalonego
kryterium wartościowania.
Stosowania metody „burzy mózgów’’ nie jest trudne i nie wymaga dużego czasu, pod warunkiem że  o wiele wcześniej zostaną przygotowane
materiały ćwiczenia sztabowego, w którym będą zawarte problemy do rozwiązania, wyraźna struktura danego ćwiczenia, kryteria oceny i na każdy
problem oceny będą sporządzone odpowiednie tabele.
Praca ze studentami, podczas stosowania tej metody, składa się z trzech
etapów, tj. wprowadzenia, zbierania pomysłów i analizy pomysłów.
1) Wprowadzenie - przygotowuje studentów do zrozumienia problemów, które będą przedmiotem badawczym (może to być wykład, seminarium lub jeszcze inna forma zajęcia przed ćwiczeniem). Może także
takie ćwiczenie sztabowe poprzedzać kolokwium. Chodzi głównie o  to,
aby student był dobrze przygotowany teoretycznie do rozwiązywania problemów praktycznie w sytuacjach kryzysowych. Jest również ważne, aby
student był zapoznany z zasadami uczestnictwa w burzy mózgów podczas
ćwiczenia sztabowego. Muszą być też zachowane następujące reguły:
 każdy student ma prawo zgłosić dowolną liczbę pomysłów;
236 | WSGE
 ważna jest liczba, a nie jakość pomysłów;
 pomysły nie mogą być przez nikogo oceniane, krytykowane, komentowane;
 można korzystać z wcześniej zgłoszonych pomysłów, zmieniać je
lub rozwijać;
 pomysły mogą być najbardziej śmiałe i niedorzeczne;
 nie notuje się autora pomysłu;
 głosu udziela tylko prowadzący ćwiczenie;
 pomysły powinny być notowane na tablicy (monitorze) przez wyznaczonego sekretarza.
Aby zapewnić anonimowość i  nieocenianie, pomysły zgłasza się na
kartkach, a sekretarz grupuje kartki według koncepcji rozwiązań.
2) Zbieranie pomysłów – studenci podają swoje pomysły rozwiązania wyznaczonego problemu. Sesja może trwać od kilku minut do kilkunastu, w zależności od wagi problemu. Jej koniec wyznacza spadek zgłaszanych pomysłów lub decyzja prowadzącego, który uznaje, że zgromadzony
materiał daje podstawę do rozwiązania problemu.
3) Analiza pomysłów – ocena rozwiązań następuje dopiero po zgłoszeniu wszystkich propozycji przez studentów. Dopiero po tym następuje
dyskusja każdego rozwiązania problemu i jego ocena liczbowa. Studenci
wspólnie z  prowadzącym wybierają najtrafniejsze rozwiązania i  uzasadniają swoje stanowisko (może być stanowisko zespołowe). Najlepsze rozwiązanie zostaje wprowadzone do odpowiedniej tabeli po sprawdzeniu go
pod względem efektywności.
4.1.1 Zalety metody burzy mózgów w nauczaniu
bezpieczeństwa
Burza mózgów to jedna z metod nauczania bezpieczeństwa w WSGE,
głównie podczas ćwiczeń sztabowych z  zakresu zarządzania kryzysowego w  laboratorium dydaktyczno-naukowym Instytutu Bezpieczeństwa
Transgranicznego, wyposażonego w  system wspomagania informatycznego z  zobrazowaniem multimedialnym. Ta metoda zdobyła w  WSGE
w Józefowie ogromną popularność. A co dla studentów jest najważniejsze,
że po zakończeniu całego programu zajęć praktycznych sami organizują
i prowadzą konferencje naukowe i publikują materiały na podstawie wyników konferencji. Metoda ta ma jeszcze inne zalety, np. daje możliwość
WSGE | 237
aktywizacji studenta na ćwiczeniu oraz sprawdzenia jego autentycznej,
wcześniej opanowanej wiedzy. Pozwala na rozwinięcie wśród studentów
umiejętności słuchania, a jednocześnie powstrzymywania się od krytyki
cudzych wypowiedzi.
Aby uniknąć próżniactwa i w jak najlepszy sposób wykorzystać umiejętności i kreatywność osób na ćwiczeniach sztabowych należy tak generować sytuacje, by można było identyfikować wkład każdej osoby.
4.2 Metoda delficka w nauczaniu bezpieczeństwa
Metoda delficka należy do grupy metod heurystycznych, w  których
do podejmowania decyzji wykorzystuje się wiedzę, doświadczenie i opinie ekspertów z  danej dziedziny. Stąd bardzo często metodę tę określają mianem „ekspercką’’, co w istocie nie ma różnicy. Metoda delficka jest
szeroko stosowana do określenia prawdopodobieństwa lub czasu zjawiska
przyszłych zdarzeń. Postawioną prognozę, w przypadku zarządzania kryzysowego, można uzyskać poprzez przeprowadzenie serii opinii (ankiet)
wśród ekspertów. Nazwa metody delfickiej pochodzi od starożytnego miasta Delfy, gdzie w świątyni Apollina przy pomocy kapłanki zwanej Pytią
przepowiadano przyszłość.
Wybór ekspertów to procedura mająca na celu wyłonienie odpowiedniej grupy ekspertów (wśród studentów) dla zbadania wyznaczonego problemu w ćwiczeniu. Tu należy zaznaczyć, że pod pojęciem ekspert,
nie w  procesie nauczania, uważa się osobę, która została zaproszona do
udziału w badaniu ze względu na swoją osobowość, wiedzę, doświadczenie
i szerokie horyzonty myślenia. Czyli są to osoby, do których kompetencji
w określonej dziedzinie ma się zaufanie. Natomiast w nauczaniu bezpieczeństwa w uczelni tworzy się grupy ekspertów spośród studentów na tym
kierunku studiów po zdobyciu wiedzy teoretycznej z tego zakresu. Liczba studentów w grupach eksperckich może być różna – od kilkunastu do
kilkudziesięciu. To zależy od wielkości grupy szkolonej, treści ćwiczenia
sztabowego i liczby badanych problemów.
Podstawowym założeniem tej metody jest to, że trafność sądów grupowych jest zazwyczaj wyższa niż indywidualnych ekspertów, choć jednocześnie mogą podlegać syndromowi „grupomyślenia”. Informacje, dotyczące przedmiotu badań, otrzymane od grupy eksperckiej są tak samo
wartościowane, jak od każdego z uczestników grupy z osobna. Duża wiedza jednych ekspertów (studentów), w określonej dziedzinie, może rekom-
238 | WSGE
pensować niewiedzę innych ekspertów (studentów), którzy mają szeroką
wiedzę w innych dziedzinach.
Odpowiedni dobór ekspertów w grupach problemowych, którzy będą
ze sobą współpracować i wymieniać się swą wiedzą, często może powodować zrównoważenie się poglądów w danej sprawie. Fakt ten jest istotny w metodzie delfickiej, której celem głównym jest uzyskanie zgodnych
opinii wszystkich ekspertów grupy. Tu należy podkreślić fakt, że w grupie
łatwiej przychodzi podejmowanie ryzyka co do oceny zjawiska. Jest to bardzo ważne w procesie prognozowania. Bardzo często sformułowana prognoza może być ryzykowna dla samej prognozy. Może znacznie się różnić
od przyjętych powszechnie przekonań odnoszących się do przyszłości, co
może podważać profesjonalizm prognozy. Są zróżnicowane poglądy co do
struktury grupy eksperckiej. Najczęściej przyjmuje się, że grupy niejednorodne są bardziej trafne w swych opiniach niż grupy jednorodne. Z kolei
K. Brockhoff uważa, że jakość grupy ekspertów oceniających się jako wysoce wykwalifikowani jest większa niż grupy uczestników, którzy ocenili
się nisko pod względem kwalifikacji.
W każdym przypadku chcąc racjonalnie wykorzystać metodę delficką w  nauczaniu bezpieczeństwa studentów, musimy przyjąć następujące
warunki: 1) bardzo dobre przygotowanie wykładowcy – prowadzącego
ćwiczenie, 2) dobre teoretyczne przygotowanie studentów do stosowania
metod w zarządzaniu kryzysowym w warunkach ekstremalnych, 3) dobrze
przygotowane pod względem funkcjonalnym laboratorium do rozgrywania sytuacji na trzech poziomach jednocześnie, tj. na poziomie wojewódzkim, powiatowym i  gminnym. Dobrze jest jeśli w  ćwiczeniu stosuje się
stopniowanie trudności – od najprostszych sytuacji do najbardziej złożonych, w różnych regionach kraju.
Cele stawiane w  ćwiczeniu osiąga się podczas zajęć dydaktycznych
ze studentami przede wszystkim w  warunkach dynamicznego rozwoju
sytuacji i maksymalnego zaangażowania studentów. Aktywność studenta
w  rozwiązywaniu problemów, zakładanych w  ćwiczeniu, daje gwarancję
osiągnięcie celu. Trzyletnie doświadczenie w  nauczaniu bezpieczeństwa,
za pomocą metody „burzy mózgów’’ i metody delfickiej, skłania mnie do
stwierdzenia, że  jest to najbardziej atrakcyjna i  skuteczna forma dydaktyczna w praktycznym nauczaniu bezpieczeństwa w WSGE w Józefowie.
WSGE | 239
5. METODOLOGIA BADAŃ BEZPIECZEŃSTWA
Już od wielu lat, wykładając na kierunku „bezpieczeństwo’’, w różnych
uczelniach wyższych – publicznych i  niepublicznych, dostrzegam brak
podstawowej wiedzy i umiejętności w zakresie podejmowania i badania
problemów w obszarze bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego.
Stało się tak dlatego, że za dynamicznym rozwojem teorii bezpieczeństwa
i praktycznym rozwiązywaniem problemów w realnych systemach bezpieczeństwa na wszystkich poziomach struktury państwa nie podążały przez
jakiś czas solidne prace z metodologii badań bezpieczeństwa.
Dotychczas studenci studiów I, II i  III stopnia korzystali z  ogólnej
metodologii pracy naukowej oraz z  metodologii różnych innych dyscyplin naukowych, przede wszystkim nauk społecznych. Zważywszy na sam
charakter pracy naukowej, na jej algorytm postępowania, te opracowania są też przydatne i pożyteczne, ale nie do końca spełniają wymagania
w dziedzinie bezpieczeństwa. Ze względów oczywistych, metody stosowane w naukach społecznych nie mogły zadawalać badaczy podczas podejmowania i rozwiązywania konkretnych problemów z bezpieczeństwa, poczynając od formułowania tematu, przedmiotu badań, hipotezy, problemu
badawczego, doboru metod i  narzędzi badawczych, a  kończąc na opisie
badań i formułowaniu wniosków końcowych.
W  związku z  dość ekspansywnym rozwojem dyscypliny naukowej,
jaką jest bezpieczeństwo, powstała pilna potrzeba doskonalenia już istniejącego aparatorium pojęciowego i poszukiwania nowych, efektywnych
metod i technik oraz narzędzi badawczych w tej dziedzinie.
Pierwsze próby w  tym przedmiocie zostały skutecznie poczynione
przez nauczycieli Akademii Obrony Narodowej, a głównie przez profesorów: Tadeusza Jemiołę, Piotra Sienkiewicza i Andrzeja Dawidczyka, którzy opublikowali książki pt. „Wprowadzenie do metodologii badań bezpieczeństwa” – 2008 r. i „Metody badań nad bezpieczeństwem i obronnością”
– 2010. Z tych opracowań obszernie korzystałem podczas pisania tego
rozdziału.
Mam przekonanie, że ten podręcznik akademicki znajdzie się niebawem w bibliotekach wyższych uczelni w Polsce, które już mają bądź będą
miały kierunki studiów bezpieczeństwo i jej pokrewnych. Jeśli w tej książce udało mi się zrobić chociaż o mały krok więcej dla dobra studentów
wszystkich poziomów studiów, będzie to naszym wspólnym dorobkiem.
240 | WSGE
5.1 Pojęcie metodologii nauk
Na początek, dla lepszego poznania istoty metodologii badania bezpieczeństwa, postarajmy się odkryć sens pojęcia metodologii. Może zacznijmy od języka greckiego, który uznaje metodologię jako podążanie wzdłuż
drogi. Sięgając do materiałów źródłowych, do takich, jak np. Encyklopedii
PWN 2003 r., s. 345, znajdujemy definicję: Metodologia nauk, w aspekcie
pragmatycznym – nauka o metodach działalności nauk i stosowanych w nauce procedurach badawczych systemów naukowych. Natomiast w Słowniku
języka polskiego PWN 1979 r., tom II s. 144, definicja ma następującą postać – metodologia to nauka o metodach badań naukowych, o skutecznych
sposobach dociekania ich wartości poznawczej.
Nieco inaczej podaje pojęcie (termin) metodologii w swojej książce
Piotr Sienkiewicz. Termin metodologia nauk etymologicznie znaczy nauka o metodach stosowanych w nauce108.
Jak nietrudno zauważyć, w podanych wyżej definicjach występują takie określenia, jak: nauka, nauka o metodach, nauka o skutecznych sposobach dociekania i  jeszcze inne, np. wartość poznawcza. Każde z  tych
pojęć ma swoją wartość znaczeniową i  w metodologii naukowej odgrywa znaczącą rolę, zwłaszcza gdy badamy fizyczne lub teoretyczne systemy
bezpieczeństwa. W tej sytuacji należałoby określić, co jest treścią metodologii, mając kilka różnych definicji. Można oznajmić, upraszczając nieco,
że treścią metodologii są: istota metod, ich miejsce i znaczenie w procesie
badawczym, systematyka metod, prawidłowości metodologiczne, wzajemność powiązań metod badawczych.
Aby podane określenia mogły być zrozumiane i poprawnie stosowane
w procesie badawczym bezpieczeństwa, postanowiłem nieco szerzej wyjaśnić samo tym razem pojęcie nauki. Znów sięgnę do materiałów źródłowych, ponieważ niemal każda pozycja książkowa zawiera inne definicje
tego pojęcia mówiące o tym samym, tylko inaczej.
Nauka, według Encyklopedii PWN 2003 (s.372), to wiedza o rzeczywistości poddana ustalonym wymaganiom treściowym i metodologicznym;
również zorganizowana instytucjonalnie działalność prowadząca do uzyskania takiej wiedzy; w polskiej tradycji oraz potocznie – przyswajanie jakichkolwiek treści (wiedzy), nabywanie umiejętności oraz to, czego się uczy
lub naucza.
108 P. Sienkiewicz, Metody badań nad bezpieczeństwem i  obronnością, AON
2010, s. 8.
WSGE | 241
Nauka, w Słowniku języka polskiego z 1979 r., na s. 300 ma wiele znaczeń, a m.in. ogół wiedzy ludzkiej ułożonej w system zagadnień, wyrażonej
w sądach prawdziwych i przypuszczeniach; dyscyplina badawcza odnosząca
się do pewnej dziedziny rzeczywistości.
Nauka według Alberta Einsteina: naczelnym celem wszelkiej nauki jest
objaśnianie największej liczby faktów empirycznych za pomocą logicznej dedukcji z jak najmniejszej liczby hipotez lub aksjomatów.
Nie przyznam z przekonaniem, że te definicje, podane przeze mnie na
podstawie materiałów źródłowych, zadowolą magistra czy doktora lub badacza, podczas podejmowania tematu naukowego z problematyki o bezpieczeństwie narodowym czy też międzynarodowym. Moje doświadczenia
w prowadzeniu prac naukowo-badawczych i kierowaniu pracami promocyjnymi (dyplomowymi, magisterskimi i  doktorskimi) i  ich oceny dają
podstawę do wyrażenia co najmniej wątpliwości. Nauka o bezpieczeństwie
wymaga określenia adekwatnego do jej istoty, treści i zakresu w różnych
obszarach rzeczywistości. Wiem także, że  w  dzisiejszych czasach jednoznaczne i stanowcze określenia może być bardzo kłopotliwe z różnych powodów obiektywnych.
Oprócz nauki jest jeszcze też nie mniej ważne pojęcie wiedza. Pomiędzy nauką a wiedzą istnieje ścisła współzależność, co badacze problemów
z zakresu bezpieczeństwa powinni brać pod uwagę podczas prowadzonych
wszelkich rozważań naukowych. Zatem w tej ważnej kwestii nie może być
wieloznaczności.
Wiedza jest bez wątpienia pojęciem szerszym od pojęcia nauki. Składają się na nią wszelkie wiadomości teoretyczne i  praktyczne, zdobyte
zarówno naukowymi, jak i  nienaukowymi metodami (niekiedy nieoficjalnymi). Chociaż oba te obszary mają wiele wspólnego, nie należy ich
utożsamiać, ponieważ nie każda wiedza jest nauką, natomiast każda
nauka jest wiedzą. To nauka tworzy wiedzę, nigdy odwrotnie109. Wiedzą
posługujemy się, a najczęściej z niej korzystamy, ponieważ wiedzę tworzą
potrzeby praktycznego działania. Nauka wyjaśnia teoretyczne uwarunkowania rzeczy, procesów, zdarzeń a nawet zjawisk. Kiedy twierdzimy, posługując się przy tym metodami naukowymi, wówczas mamy do czynienia z nauką. Stąd bardzo ważne stają się metody i narzędzia badawcze, za
których pomocą, przy umiejętnym ich stosowaniu, osiągamy stawiane cele
i dochodzimy do „obiektywnej” prawdy. Dlatego bardzo często, podejmu109 T. Jemioło, A. Dawidczyk, Wprowadzenie do metodologii badań bezpieczeń- stwa, AON s. 8.
242 | WSGE
jąc problem naukowy do rozwiązania, napotykamy na poważne trudności
w doborze metod, a następnie w ich zastosowaniu. W każdym innym przypadku albo nie osiągniemy założonego celu, albo uzyskane wyniki badań
nie będą wiarygodne. Tak dzieje się zwykle wówczas, gdy badacze jeszcze
nie opanowali metodologii badania bezpieczeństwa lub przed rozpoczęciem badań nie sprecyzowali poprawnie hipotezy.
Jeśli już wiemy czym jest nauka i wiedza oraz ich wzajemne zależności,
wrócimy jeszcze raz do metodologii nauk. Wiemy także, że metodologia
ogólna pragmatyczna formułuje ogólne pojęcia metodologiczne, tj. dotyczące tych czynności projektotwórczych, które mają miejsce we wszystkich
typach projektowania. Ta metodologia, powszechnie uznawana, spełnia
trzy podstawowe funkcje, a mianowicie:
. Po pierwsze – umożliwia wyróżnienia typów czynności wykonywanych przy projektowaniu oraz formułowaniu definicji na czym polegają;
. Po drugie – umożliwia dokonania opisu procedury projektotwórczej, stosowanej w różnych rodzajach projektowania;
. Po trzecie – pozwala na formułowanie zadań, do których wykonania
zmierzają projektanci oraz kodyfikowanie norm poprawnego postępowania w ramach tego projektowania.
Jeśli potraktujemy problem w sposób ogólnikowy, to możemy przyjąć
metodologię pragmatyczną projektowania, która obejmuje wszechstronnie problematykę projektowania na przestrzeni całego procesu. Autorzy,
zajmujący się metodologią pragmatyczną szczegółową, nie zawsze traktują
to, czym się zajmują jako fragment jakiejś większej całości, jednak nawet
wtedy przyczyniają się do rozwoju teorii projektowania w ogólności110.
Jeszcze raz muszę mocno podkreślić, że oprócz metodologii ogólnej,
każda dyscyplina naukowa lub dziedzina ma swoją, właściwą jej metodologię badań i tylko jej przypisaną, tj. sposoby, metody, techniki, narzędzia. Ale to jeszcze nie oznacza całkowitego odrzucenia metodologii innych dyscyplin, ponieważ bezpieczeństwo, w różnej skali badań, zawiera
w sobie takie dziedziny bezpieczeństwa, jak: politykę, strategię, ekonomię,
ekologię, socjologię, kulturę i  inne. Zapożyczenie niektórych metod badawczych z  innych dyscyplin naukowych i  ich adaptowanie do potrzeb
badania problemów bezpieczeństwa narodowego czy międzynarodowego
jeszcze nie świadczy o słabości przedmiotowej tej dziedziny. Mam przeko110 W. Dorosiński, S. Wrona, Zarys metodyki projektowania. Arkady, Warszawa
1981, s. 7.
WSGE | 243
nanie, że w niedługim czasie pojawi się w literaturze właściwa, oryginalna metodologia badań bezpieczeństwa na miarę współczesnych wymagań
i potrzeb.
5.2 Metody badania bezpieczeństwa
Wyrażając mocną wolę popierania postępu gospodarczego i  społecznego swych narodów poprzez urzeczywistnienie rynku wewnętrznego oraz
umacnianie spójności i ochrony środowiska naturalnego, przy uwzględnieniu
zasady stałego rozwoju, oraz prowadzenia polityk, które zapewnią, że integracji gospodarczej towarzyszyć będzie równoczesny postęp w innych dziedzinach.
Zdecydowani realizować wspólną politykę zagraniczną i  bezpieczeństwa, w tym stopniowo określać wspólną politykę obronną, która mogłaby
prowadzić do wspólnej obrony, zgodnie z artykułem 42, wzmacniając w ten
WSGE | 229
sposób tożsamość i niezależność Europy w celu wspierania pokoju, bezpieczeństwa oraz postępu w Europie i na świecie.
Zdecydowani ułatwić swobodny przepływ osób, przy zapewnieniu bezpieczeństwa swym narodom, poprzez ustanowienie przestrzeni wolności,
bezpieczeństwa i  sprawiedliwości, zgodnie z  postanowieniami niniejszego
Traktatu i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
A w postanowieniach wspólnych, Art. 1. Traktatu czytamy:
Niniejszym traktatem WYSOKIE UMACNIAJĄCE SIĘ STRONY ustanawiają między sobą UNIĘ EUROPEJSKĄ, zwaną dalej „Unią’’, której Państwa Członkowskie przyznają kompetencje do osiągnięcia ich wspólnych celów.
Niniejszy Traktat wyznacza nowy etap w procesie tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy, w którym decyzje podejmowane
są możliwie najwyższym poszanowaniem zasady otwartości i jak najbliżej
obywateli.
Podstawę Unii stanowi niniejszy Traktat oraz Traktat o funkcjonowaniu
Unii Europejskiej (zwane dalej „Traktatami’’). Oba te Traktaty mają taką
samą moc prawną. Unia zastępuje Wspólnotę Europejską i jest jej następcą
prawnym.
Natomiast, w Art. 2. czytamy bardzo ważną treść Traktatu, a mianowicie:
Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej,
wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości
te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na
równości kobiet i mężczyzn.
W  postanowieniach dotyczących polityki bezpieczeństwa i  obrony,
w Art. 42 (s. 51) czytamy:
1) Wspólna polityka bezpieczeństwa i obrony stanowi integralną część
wspólnej polityki zagranicznej i  bezpieczeństwa. Zapewnia Unii zdolność
operacyjną opartą na środkach cywilnych i wojskowych. Unia może z nich
korzystać w przeprowadzanych poza Unią misjach utrzymania pokoju, zapobiegania konfliktom i wzmacniania międzynarodowego bezpieczeństwa,
zgodnie z zasadami Karty Narodów Zjednoczonych. Zadania te są wykonywane w oparciu o zdolności, jakie zapewniają Państwa Członkowskie.
230 | WSGE
2) Wspólna polityka bezpieczeństwa i  obrony obejmuje stopniowe
określanie wspólnej polityki obronnej Unii. Doprowadzi ona do utworzenia
wspólnej obrony, jeżeli Rada Europejska, stanowiąc jednomyślnie, tak zadecyduje. W  takim przypadku Rada Europejska zaleca Państwom Członkowskim przyjęcie stosownej decyzji zgodnie z ich odpowiednimi wymogami
konstytucyjnymi.
Wspólną politykę zagraniczną i  bezpieczeństwa wykonuje wysoki
przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa oraz
Państwa Członkowskie, zgodnie z Traktatami. Szczególną rolę Parlamentu Europejskiego i Komisji w tej dziedzinie określają Traktaty. Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest właściwy w zakresie tych postanowień, z wyjątkiem właściwości do kontrolowania przestrzegania artykułu 40. niniejszego Traktatu i do kontroli legalności niektórych decyzji
przewidzianych w artykule 275., akapit 2. Traktatu o funkcjonowaniu Unii
Europejskiej.
Podsumowując tę część rozważań, można stwierdzić, że  wspólnym
celem Unii Europejskiej jest zapewnienie stabilizacji i  dobrobytu oraz
przestrzeganie wartości, a ponadto zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa
w całej Europie i na świecie.
W Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP z 2007 r., w pkt. 44. jest
zapis o  następującej treści: Członkostwo w  Unii Europejskiej w  istotnym
stopniu determinuje postawy bezpieczeństwa Polski. Radykalnie zwiększyło
możliwości realizacji polskiej polityki bezpieczeństwa i zdolności oddziały-
-wania międzynarodowego. Wzmocniło pozycję Polski w świecie, ale jednocześnie spowodowało wzrost jej odpowiedzialności za kształt porządku międzynarodowego.
Dzięki takim instrumentom, jak: Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa, europejska polityka bezpieczeństwa i  obrony, jednolity rynek
europejski, wspólna polityka handlowa, fundusz spójności oraz inne mechanizmy wspierania rozwoju, współpraca w zakresie sądownictwa i spraw wewnętrznych, udział Polski w Unii Europejskiej wpływa pozytywnie na bezpieczeństwo i możliwości rozwojowe państwa i społeczeństwa we wszystkich
wymiarach życia politycznego, gospodarczego i społecznego.
Natomiast w pkt. 45, s. 12 podano: W interesie bezpieczeństwa Polski
jest umacnianie pozycji Unii w świecie i zwiększanie jej międzynarodowego
zaangażowania zarówno w skali regionalnej, jak i globalnej. Polska będzie
aktywnie uczestniczyć w  rozwoju wspólnej polityki zagranicznej i  bezpie-
WSGE | 231
czeństwa, dążąc do zacieśnienia współpracy państw członkowskich, zbliżania ich stanowisk i harmonizowania interesów oraz wypracowania nowych
instrumentów wspólnej polityki. Szczególna uwaga poświęcona będzie działaniom na rzecz zwiększania aktywności Unii w Europie Wschodniej, m.in.
przez aktywny udział w  rozwoju Europejskiej Polityki Sąsiedztwa. Polska
popiera zaangażowanie UE w łagodzeniu napięć i rozwiązywaniu konfliktów, zwłaszcza w  najbliższym sąsiedztwie Unii, w  tym w  Mołdawii, państwach Kaukazu Południowego i na Bałkanach. Będzie aktywnie uczestniczyć w formułowaniu i realizacji wspólnej polityki UE wobec innych regionów świata, także w określaniu roli Unii w stabilizacji Bliskiego Wschodu.
Polska stopniowo zwiększy swój udział w pomocy rozwojowej UE, uznając ją
za ważny instrument przyczyniający się do likwidacji źródeł wielu współczesnych zagrożeń. Polska pozostaje zwolennikiem dalszego rozszerzania Unii,
widząc w nim skuteczny sposób budowy stabilności ogólnoeuropejskiej.
W interesie Unii Europejskiej, a zwłaszcza Polski, jest wstąpienie do
niej Ukrainy, Gruzji i w następnej kolejności Białorusi. Jak pokazują dotychczasowe doświadczenia, proces ich wstąpienia może trwać jeszcze
kilka, a może kilkanaście lat, a jego zakończenie, przy sprzyjających warunkach międzynarodowych, może nastąpić dopiero w następnym dziesięcioleciu. Dla Polski pozytywne zakończenie procesu integracji Ukrainy
z Unią Europejską byłoby ważnym krokiem na rzecz umacniania swojej
pozycji międzynarodowej na wschodzie.
W  tejże Strategii, w  pkt. 46, s. 12 czytamy: Polska opowiada się za
rozwojem europejskiej polityki bezpieczeństwa i obrony. Wniesie znaczący
wkład w rozwój wojskowych i cywilnych zdolności UE w zakresie reagowania kryzysowego. Będzie stopniowo zwiększać zaangażowanie w tworzeniu
europejskich sił szybkiego reagowania i grup bojowych. Polska opowiada się
za dalszym rozwojem współpracy w zakresie przemysłu obronnego, harmonizacji zakupów i wspólnych programów badawczych.
Ważne znaczenie dla polski ma zawarta treść w pkt. 48, s. 13, mianowicie: Szczególne znaczenie w  polskiej polityce bezpieczeństwa zachowują
stosunki dwustronne ze Stanami Zjednoczonymi. Polska uznaje, iż mają one
strategiczny charakter i będzie zabiegać o dalszy ich rozwój w duchu solidarnego i zrównoważonego partnerstwa. Polska będzie czynić na rzecz utrwalania amerykańskiej obecności na kontynencie europejskim, również w wymiarze pozamilitarnym. Rozbudowa wszechstronnej współpracy bilateralnej
z głównym sojusznikiem RP powinna być czynnikiem umacniającym więzi
transatlantyckie, pozytywnie wpływającym na kształt i  jakość współpracy
232 | WSGE
Sojuszu NATO z Unią Europejską i Stanami Zjednoczonymi.
Kończąc rozważania kwestii bezpieczeństwa zewnętrznego, pragnę
podkreślić, że Strategia Bezpieczeństwa Narodowego nie jest czymś krótkoterminowym, albowiem jest ona następstwem polityki bezpieczeństwa
narodowego, która swoich celów nie może ograniczać do jednej lub dwóch
kadencji rządów. Dlatego strategia głównie określa metody i sposoby działania na okres co najmniej 15-20 lat.
Nie mogę pozostawić Czytelnika (Studenta) bez wyjaśnienia problemu o kluczowym znaczeniu dla Polski i Europy, tj. „tarczy antyrakietowej’’
i montowania jej na terytorium Polski. W różnych publikacjach i wystąpieniach sejmowych oraz dyskusjach partyjnych były w  tej sprawie dwa
skrajne stanowiska. Jedni, z ówczesnym Prezydentem RP włącznie, byli za
przyjęciem tarczy, przeciwnicy natomiast wyrażali dezaprobatę, twierdząc,
że Polska przez tarczę nie wzmocni swego bezpieczeństwa, lecz zdecydowanie go osłabi ze względu na zagrożenie terrorystyczne. W moim przekonaniu, ta druga strona nie miała w tym przypadku racji.
Otóż pragnę przypomnieć, że teoria strategii uznaje dwa rodzaje działań, tj. działania bezpośrednie (proste w swoim zamiarze) i działania pośrednie (złożone w swoim zamiarze) dla osiągnięcia wyznaczonego celu.
W tym konkretnym przypadku (tarczy antyrakietowej) Polska zamierzała osiągnąć cel strategiczny za pomocą działań pośrednich, wzmacniając
swoje bezpieczeństwo, w ramach Sojuszu NATO na kierunku wschodnim
i północno-wschodnim, poprzez udoskonalenie obrony przeciwlotniczej
i przeciwrakietowej.
Podpisana umowa pomiędzy Polską a  Stanami Zjednoczonymi
w 2008 roku w Warszawie nie została zrealizowana ze względów politycznych i strategicznych po zmianie prezydentów USA. Montowanie tarczy
antyrakietowej w Polsce nie nastąpiło, realizację planu w tej ważnej sprawie odłożono i nie wiadomo na jak długo. Miałem mocne przekonanie,
że to ważne wydarzenie dla Europy nastąpi, że rozwaga i odpowiedzialność decydentów staną się faktem, ale tak się nie stało. Czy następne rządy,
po wyborach parlamentarnych, podejmą ten ważny dla Polski problem,
w ramach bezpieczeństwa Sojuszu NATO na kierunku wschodnim, można tylko mieć nadzieję, że tak się stanie. Natomiast jeśli się nie stanie, Rosja znów odniesie sukces w stosunkach międzynarodowych ze szkodą dla
Polski. Polityka przyszłego rządu polskiego powinna być, w tym względzie,
długowzroczna, przewidywalna, konsekwentna i  zgodna z  racją stanu,
w interesie bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego.
WSGE | 233
4. METODY STOSOWANE W NAUCZANIU BEZPIECZEŃSTWA
Niemal zawsze przed napisaniem kolejnego rozdziału autor zastanawia się, czasami bardzo długo, jak sformułować w nim podstawowe kwestie, aby były one zgodne z zamiarem, tematem rozdziału i co najważniejsze wnosiły coś nowego w odniesieniu do rzeczywistości. Ponadto należy
bezwzględnie pamiętać, że oddajemy opracowanie Czytelnikowi (Studentowi), który ma chęć lub obowiązek opanowania zagadnień niezbędnych
do zastosowania w  praktycznym działaniu, w  różnych środowiskach,
tj. w uczelniach i w miejscach pracy.
W tym konkretnym przypadku – podręcznika akademickiego – autor
proponuje, aby dzisiejszego studenta na kierunku „bezpieczeństwo’’ przygotowywać w  trzech wymiarach, a  mianowicie: co ma wiedzieć, co ma
znać i co umieć. Ten trójczłonowy proces dydaktyczny, zwłaszcza w nauczaniu bezpieczeństwa, może przynieść zamierzony efekt na rzecz podniesienia procesu kształcenia w uczelniach publicznych i niepublicznych.
Jeśli opracowany podręcznik daje chociaż w części takie możliwości
opanowania teorii i praktyki, należałoby uważać, że spełnia on podstawowe wymagania stawiane współczesnej dydaktyce w uczelniach wyższych.
Drugą, nie mniej ważną kwestią pozostaje jakość opracowanego materiału, zarówno od strony treści merytorycznej, jak i  samej formy oraz
objętości. Wszyscy wiemy, że opisane zjawiska i podaną w przystępny sposób metodologię rozwiązywania problemów za pomocą symulacji komputerowej, student chętnie czyta i łatwo przyswaja, a tym samym rozwija
i kształtuje wyobraźnię w obszarze bezpieczeństwa w różnym wymiarze.
Do realizacji takiej koncepcji kształcenia studentów muszą być dobrze
przygotowani nauczyciele i instruktorzy, mający bogatą wiedzę i opanowaną metodykę.
Czy pokładane nadzieje autora będą w przyszłości spełnione, okaże się
w procesie nauczania bezpieczeństwa w różnych uczelniach, na wszystkich
trzech poziomach kształcenia. Miejmy nadzieję, że tak się stanie po opublikowaniu książki i jej zastosowaniu w uczelniach.
Do prawdy i wiedzy oraz umiejętności dochodzi się różnymi metodami lub sposobami. Systematycznie stosowane metody (sposoby) mogą
przyspieszyć otrzymanie oczekiwanych wyników poprzez tworzenie warunków, wytrwałe i  ciągłe sprawdzanie wyników (efektów kształcenia),
uzasadnianie wniosków, zgodnie z ustalonymi wcześniej regułami.
Wybór metody (sposobu) właściwej dla swoistości problemu badaw-
234 | WSGE
czego lub przedmiotu badań, zgodny z założonymi celami badań, stanowi
zasadniczy, a niekiedy krytyczny etap w całym procesie badawczym. Warunkiem koniecznym, aczkolwiek niewystarczającym racjonalności wyboru metody, jest znajomość metodologii badań w danej dziedzinie i orientacji rozwojowych w ramach tej metodologii, w tym przypadku w bezpieczeństwie.
Dziedzina bezpieczeństwa jako dyscyplina naukowa jest bardzo rozległa. Obejmuje zarówno bezpieczeństwo narodowe, jak i międzynarodowe,
a międzynarodowe – regionalne i globalne. Przy czym bezpieczeństwo narodowe obejmuje bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne.
W  tym rozdziale autor dokonuje próby pokazania nie tylko istoty
dwóch metod badawczych, tj. burzy mózgów i delfickiej, odnoszących się
do heurystyki, ale ich zastosowania w  praktycznym rozwiązywaniu złożonych problemów bezpieczeństwa państwa, w sytuacjach kryzysowych,
podczas procesu dydaktycznego ze studentami na kierunku „Bezpieczeństwo Wewnętrzne’’ w Wyższej Szkole Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi w Józefowie.
4.1 Metoda „burza mózgów’’ w nauczaniu bezpieczeństwa
Samo pojęcie burza mózgów jako technika wywodzi się z psychologii
społecznej, została opracowana przez Amerykanina A. Osborne’a w 1936 r.
i ma na celu doskonalenie podejmowanych istotnych decyzji grupowych
w różnych dziedzinach, w bezpieczeństwie także. Jako metoda jest formą
dyskusji dydaktycznej wśród studentów w WSGE.
Burzę mózgów zalicza się do metod aktywizujących, która stanowi
podgrupę metod problemowych i należy do tzw. metod heurystycznych.
Polega ona na dyskusji, w trakcie której uczestnicy (studenci) w sposób
swobodny i nieskrępowany wypowiadają wszelkie pomysły, jakie im przychodzą do głowy w danym momencie, w konkretnej kwestii.
Istotą jest tu odblokowanie myślenia, oderwanie od stereotypów,
reguł klasycznej logiki i istniejących realiów, uczynienie go bardziej elastycznym i twórczym. Dlatego na etapie zgłaszania pomysłów obowiązuje
bezwzględny zakaz ich krytyki. Na krytykę, ocenę i na wspólną decyzję
wyboru ostatecznego rozwiązania kwestii przychodzi czas później.
Metoda ta znana jest także pod nazwami „giełda pomysłów’’ lub „fabryka pomysłów’’. Angażując wszystkich studentów danej grupy o  specjalności „Bezpieczeństwo wewnętrzne’’, dając każdemu możliwość nie-
WSGE | 235
skrępowanej wypowiedzi, gromadzi się w pen sposób bardzo szybko wiele
hipotez rozwiązania postawionego problemu lub kwestii, co w dydaktyce
jest cenne. Proces myślenia składa się z dwóch faz, a mianowicie: generowania (produkcji) hipotez i ich estymacji (oceniania). Jeżeli faza estymacji
jest zbyt bliska fazie generowania, student powstrzymuje się od wygłoszenia swoich racji. Kiedy ma zgłosić publicznie pomysł rozwiązania danego
problemu, może go oceniać, biorąc pod uwagę ocenę grupy, jak zostanie
przez nią odebrany, a także czy jego pomysł jest uzasadniony w świetle posiadanej wiedzy merytorycznej. Niekiedy pomysł, nawet z pozoru niedorzeczny, może zostać przyjęty, a po późniejszej ocenie i modyfikacji wprowadzony w życie jako racjonalny.
Duchowni oraz osoby zakonne kościołów i innych związków wyznaniowych, ustanowione według przepisów prawa wewnętrznego
kościoła lub innego związku wyznaniowego, korzystają z praw i podlegają
obowiązkom na równi z innymi obywatelami we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego, gospodarczego, społecznego i  kulturalnego.
To oznacza, że zgodnie z Art. 13. ustawy majątek i przychody kościołów
i innych związków wyznaniowych podlegają ogólnie obowiązującym przepisom podatkowym, z  wyjątkami określonymi w  odrębnych ustawach.
Te powody dały mi odwagę do umieszczenia bezpieczeństwa religijnego
w  strukturze bezpieczeństwa wewnętrznego, w  systemie bezpieczeństwa
narodowego. Zgodnie z prawem o ochronie podlegają zarówno osoby duchowne i zakonne, jak i ich mienie.
Pozostaje następna ważna kwestia do wyjaśnienia, a mianowicie: czy
współcześnie religia (wyznanie) – Kościół jest zagrożony i głownie przez
jakie czynniki? Co jest głównym zagrożeniem Kościoła w Polsce?
Na pierwszą część pytania odpowiedź jest oczywista. Tak, są zagrożone. Istnieją liczne dowody na potwierdzenie takiej tezy na przestrzeni 22
lat państwa demokratycznego, po odzyskaniu niepodległości w 1989 roku.
Natomiast, co do kategorii (czynników) zagrożeń, należy dokonać głębszej
analizy i oceny zagrożeń i wyłonić tylko te, które dotyczą bezpieczeństwa
religijnego – Kościoła w Polsce jako członka Unii Europejskiej od 1 maja
2004 roku. Było wielu Polaków sceptycznie nastawionych do UE m.in. ze
względu na obawę zagrożeń dla światopoglądu katolickiego i potencjalną
ateizację życia religijnego. Jednak w tej sytuacji należy podać niektóre fakty, które mogą zmienić nastawienie i sceptyczne przekonanie do tej istotnej
dla Polaków kwestii.
Jest faktem, że dzisiaj Unia Europejska to 27 państw, 23 języki, około 500 mln ludzi, dotychczasowe podziały na łaciński Zachód i  grecki
Wschód oraz na łaciński Rzym i protestancką północ Europy są nadal aktualne, a stosunki pomiędzy religiami i wyznaniami, jeśli nawet pozostają
poprawne, to raczej chłodne. W Unii Europejskiej jest 58% katolików, 19%
protestantów, po 3% prawosławnych i muzułmanów, ateistów ponad 15%.
Te 15% ateistów i  bezwyznaniowców stanowi tylko około 70 mln
obywateli Unii106. Powstaje pytanie, czy ta katolicka 58% społeczność nie
powinna układać poprawnych stosunków z pozostałymi wyznaniami dla
106 C. Janik, Polska w  Unii Europejskiej a  stosunki wyznaniowe, Toruń 2005,
s. 14.
222 | WSGE
dobra wspólnego Sojuszu i Europy? Czy takie współdziałanie nie jest możliwe? Odpowiedzi dzisiaj w tej ważnej sprawie mogą być różne, w zależności od tego, kto na nie odpowiada, ale na pewno wszystkie rozwiązania są
możliwe w budowaniu współżycia dla dobra ludzkości.
Przepisy umów międzynarodowych tworzące Unię Europejską – Traktat
z Maastricht z 7 lutego 1992 roku i Traktat z Amsterdamu z 2 października 1997 roku, nie przyznały organom unijnym bezpośrednich uprawnień do
tworzenia norm prawa wyznaniowego, obowiązującego w państwach członkowskich. Natomiast Art. 5 Traktatu Amsterdamskiego, w ust. 1. przewiduje,
że Wspólnota działa w granicach przyznanych jej postanowieniami w sprawach, które jej zostały przyznane107.
Natomiast ust. 2 art. 5 stanowi w dziedzinach, które nie należą do jej
wyłącznych kompetencji, Wspólnota działa według zasad pomocniczości
oraz tylko wtedy, gdy sprawy te nie mogą być efektywnie realizowane przez
państwa członkowskie i dlatego – ze względu na zakres i oddziaływanie –
mogą być lepiej wykonane przez organy Wspólnoty.
Odpowiadając na pytanie, czy współcześnie religia – Kościół w Polsce
jest zagrożony, można na podstawie analizy, oceny faktów i doświadczeń,
jakie miały miejsce po odzyskaniu niepodległości w 1989 roku, stwierdzić
że tak, i to w dwóch kategoriach, tj. duchowej i materialnej.
W kategorii duchowej:
1) relatywizm moralny,
2) liberalizm (różnorodność i pluralizm),
3) fundamentalizm religijny (Islam),
4) degrengolada rodziny (upadek moralny),
5) degeneracja pojęcia małżeństwa,
6) obniżenie wartości wspólnot religijnych,
7) degradacja autorytetu duchownego.
W kategorii materialnej:
1) fizyczne niszczenie świątyń (podpalanie),
2) rabowanie i nielegalne wywożenie dzieł sztuki sakralnej,
3) kradzieże mienia kościelnego,
4) napadanie na duchownych na tle nienawiści i chęci zysku.
107 M. Pietrzak, Polskie prawo wyznaniowe wobec standardów UE, Toruń 2005,
s. 17.
WSGE | 223
W świetle Konkordatu, Prawa Karnego i Prawa Cywilnego, w ramach
dóbr kultury i dziedzictwa narodowego ochronie podlegają: jednostki organizacyjne kościołów i związków wyznaniowych, zabytki, muzea, archiwa, biblioteki, cmentarze i inne obiekty sakralne na terytorium RP. Ochronie prawnej podlegają również takie wartości, jak: wolność sumienia i wyznania, uczucia religijne, dobra osobiste i życie ludzkie duchownych.
Kończąc rozważania na temat bezpieczeństwa religijnego, muszę
w tym miejscu dodać i podkreślić, że wszystkie przytoczone argumenty
mają swoje uzasadnienie w odpowiednich dokumentach normatywnych,
tj. Konstytucji RP, ustawach, Konkordacie i innych powszechnie obowiązujących przepisach prawnych o randze ustawowej. To wcale nie oznacza,
że  za bezpieczeństwo religijne odpowiadają tylko organy państwowe do
tego powołane. W ochronie na przykład dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, w ustawie z 23 lipca 2003 roku istnie zapis: Ochrona dóbr kultury
i  dziedzictwa narodowego jest zadaniem władz publicznych, w  którym to
zadaniu partycypują wszyscy obywatele.
Zdaję sobie sprawę, że w tym ciekawym podrozdziale nie dałem Czytelnikowi (Studentowi) pełnej wiedzy na temat bezpieczeństwa religijnego.
Jednak starałem się udowodnić, że ta kategoria bezpieczeństwa, na równi
z innymi, ma swoje miejsce w systemie bezpieczeństwa państwa. Ponadto,
powołując się na najważniejsze materiały źródłowe, podałem przyczyny
zagrożeń bezpieczeństwa religijnego w  Polsce oraz środki i  organy odpowiedzialne za stan bezpieczeństwa. Natomiast jeśli ktoś będzie chciał
zgłębić problem, odsyłam do literatury i materiałów źródłowych podanych
w bibliografii. Na dzień dzisiejszy literatury i różnych innych publikacji na
temat bezpieczeństwa religijnego w Polsce i jego zagrożenia w XXI wieku
jest wiele i mam nadzieję, że z czasem będzie coraz więcej.
224 | WSGE
3. BEZPIECZEŃSTWO ZEWNĘTRZNE
Drugą podstawową formułą kategorii bezpieczeństwa narodowego
jest bezpieczeństwo zewnętrzne. Służy ono w nauce o bezpieczeństwie do
analizowania bezpieczeństwa państwa w obszarze i wymiarze międzynarodowym, a także w sojuszach wobec współczesnych zagrożeń. Idea bezpieczeństwa zewnętrznego wyraża pragnienie bycia bezpiecznym w razie
agresji i opiera się na pewności, że nie będzie się obiektem ataków, a w
przypadku ich zaistnienia, udzielona zostanie natychmiastowa pomoc ze
strony innych państw – sojuszników.
3.1 Istota i znaczenie bezpieczeństwa zewnętrznego
Sam termin bezpieczeństwa zewnętrznego odnosi się do podmiotowych potrzeb oraz interesu państwa i można go uznać – może w uproszczeniu- za formę definicji bezpieczeństwa narodowego. Istota bezpieczeństwa zewnętrznego sprowadza się głownie, ale nie tylko, do polityczno-
-militarnych gwarancji dla państwa, które sprawiają, że nie stanie się ono
obiektem napaści zbrojnej lub ataku terrorystycznego, albo presji politycznej, gospodarczej, energetycznej, ideologicznej, kulturowej i jeszcze innej.
Zgodnie ze Strategią Bezpieczeństwa Narodowego RP, pkt. 3.1 – obowiązkiem państwa jest konsekwentne zabieganie o tworzenie jak najkorzystniejszego międzynarodowego otoczenia kraju i umacnianie jego międzynarodowej pozycji, wizerunku i prestiżu. Należy tworzyć i rozwijać zdolności
do osiągania narodowych celów strategicznych w dziedzinie bezpieczeństwa
w bezpośrednim sąsiedztwie, przestrzeni europejskiej, euroatlantyckiej i globalnej, a  także tworzyć warunki dla umacniania skutecznych powiązań
i  mechanizmów wspólnotowych i  sojuszniczych. Należy wspierać procesy
transformacyjne w Europie Wschodniej. W wymiarze globalnym głównym
zadaniem jest rozwój przyjaznych stosunków z partnerami w Sojuszu NATO.
Jak z tego wynika, istota bezpieczeństwa zewnętrznego państwa wypływa z  różnych czynników w  wymiarze narodowym i  międzynarodowym, strategicznym i  geostrategicznym, politycznym, ekonomicznym,
społecznym i militarnym. Ale najważniejszym z nich jest dobra i klarowna polityka zagraniczna państwa na arenie międzynarodowej oraz mocne
i wiarygodne osadzenie w sojuszach. Dobrze jest, kiedy państwo średniej
wielkości, jak Polska, ma aktywną, mocną dyplomację oraz nowoczesną,
profesjonalną, zawodową armię i nowoczesną, wolnorynkową gospodarkę oraz stabilną demokrację. Krótko rzecz ujmując, bezpieczeństwo ze-
WSGE | 225
wnętrzne powinno być oparte na szeroko rozumianej sile i wiarygodności
w stosunkach międzynarodowych oraz na aktywnej działalności w sojuszach (NATO i UE).
3.2 Bezpieczeństwo zewnętrzne a Sojusz NATO
Polska od dwunastu lat, tj. od 12 marca 1999 roku jest wiarygodnym
członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego ( NATO ). Po złożeniu w tym
dniu na ręce rządu Stanów Zjednoczonych Ameryki Aktu ratyfikacji
w  sprawie przystąpienia Polski do Traktatu Północnoatlantyckiego kraj
nasz stał się oficjalnie dziewiętnastym członkiem NATO. Rangę tego ważnego wydarzenia określają cele, które w wyniku tego aktu zostały spełnione, a przede wszystkim nastąpiło:
- zagwarantowanie Polsce i  jej obywatelom bezpieczeństwa poprzez
udział w północnoatlantyckim systemie obronnym;
- zapewnienie trwałego wejścia Polski do zachodniego obszaru cywilizacyjnego oraz potwierdzenie wobec społeczności międzynarodowej przywiązania naszego państwa do zasad demokracji, wolności jednostki, praworządności i gospodarki wolnorynkowej.
Członkostwo w Sojuszu Północnoatlantyckim stało się jednym z najważniejszych priorytetów polityki bezpieczeństwa narodowego wobec
zagrożeń trzeciego tysiąclecia w różnych najważniejszych obszarach. Powstaje pytanie: czym jest Sojusz NATO dziś w aspekcie bezpieczeństwa?
Uważam, że na tak postawione pytanie odpowiedzią będzie fragment
z Koncepcji Strategicznej przyjętej przez szefów rządów – członków Sojuszu NATO w  Lizbonie, w  dniu 19 listopada 2010 roku. Podstawowym
i niezmiennym celem NATO jest ochrona i obrona wolności i bezpieczeństwa
wszystkich jego członków za pomocą środków politycznych i  wojskowych.
Obecnie Sojusz pozostaje podstawowym źródłem stabilności w nieprzewidywalnym świecie. I dalej ta koncepcja stanowi: Państwa członkowskie NATO
tworzą unikalną wspólnotę wartości, zobowiązały się do zasad wolności
osobistej, demokracji, praw człowieka i  rządów prawa. Sojusz jest mocno
zaangażowany w  cele i  zasady Karty Narodów Zjednoczonych i  Traktatu
Waszyngtońskiego, który potwierdza główną odpowiedzialność Rady Bezpieczeństwa ONZ za utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa.
Wracając do Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP z  2007  r.,
w której czytamy: Sojusz Północnoatlantycki jest dla Polski najważniejszą
formą współpracy w polityczno-wojskowym wymiarze bezpieczeństwa oraz
226 | WSGE
filarem stabilności na kontynencie, a także główną płaszczyzną stosunków
transatlantyckich. Priorytetem pozostaje zwiększenie zdolności NATO do
pełnienia jego podstawowej funkcji – zbiorowej obrony i tworzenia płaszczyzny konsultacji w razie zagrożenia.
Polska uznaje potrzebę doskonalenia zdolności Sojuszu NATO do
likwidowania zagrożeń współczesnych. Istotnymi zagrożeniami dla całego środowiska bezpieczeństwa są zagrożenia asymetryczne. Najpoważniejszym z nich pozostaje nadal terroryzm międzynarodowy, który choć
najbardziej widoczny w regionie Bliskiego Wschodu, stanowi ciągle wyzwanie dla całej społeczności międzynarodowej. Stosunkowo nowym, coraz częściej występującym zjawiskiem jest cyberterroryzm, którego celem
jest sparaliżowanie przeciwnika poprzez zablokowanie, przejęcie kontroli
lub zainfekowanie jego połączeń sieciowych. Broń masowego rażenia jest
szczególnie groźna w sytuacji uzyskania dostępu do niej przez organizacje terrorystyczne, autorytarne reżimy i państwa niestabilne politycznie.
Dlatego też Siły Zbrojne RP uczestniczą i będą uczestniczyć w misjach pokojowych i stabilizacyjnych, zgodnie z Traktatem NATO i możliwościami
państwa polskiego. Obecnie należy mieć na uwadze postęp we wszystkich
obszarach, tj. w nauce, technice i technologii oraz w bezpieczeństwie.
Chcąc być liczącym się członkiem NATO, Polska powinna nadążać za
postępem w  kluczowych dziedzinach bezpieczeństwa. Obecnie ważnym
wyzwaniem Sojuszu NATO jest pomyśle zakończenie wojny w  Afganistanie, w której m.in. biorą aktywny udział polscy żołnierze. Zwycięstwo
w Afganistanie stałoby się wyrazem spoistości i wiarygodności oraz gwarantem bezpieczeństwa międzynarodowego.
Akcesja Polski do Sojuszu NATO nie zakończyła procesu integracji
z  jego strukturami polityczno-militarnymi. Proces ten jest długofalowy,
wymaga wysiłków wszelkich struktur i instytucji państwa, nie tylko Ministerstwa Obrony Narodowej. Przebiega on na wielu poziomach, wielu obszarach i obejmuje: kwestie legislacyjne, ochronę informacji, zapewnienie
aktywnego uczestnictwa w  wypracowaniu politycznych i  strategicznych
decyzji, a także pełną integrację wojskową.
Pełna integracja wojskowa z  Sojuszem NATO jest procesem długotrwałym i  wieloaspektowym; obejmuje nie tylko kwestie technicznej
i organizacyjnej interoperacyjności wojsk, ale także stosunków cywilno-
-wojskowych, uzawodowienie armii, reorganizację strukturalną, odpowiednie szkolenie i uzbrojenie, czyli profesjonalizacja armii. Aktualny stan
zaawansowania wszystkich wymienionych kierunków działań wymaga
WSGE | 227
niezbędnego przyspieszenia całego procesu i podjęcia większego wysiłku
organizacyjnego i finansowego, kooperatywnego i merytorycznego.
Dostosowanie systemu obronnego do wymogów sojuszniczych jest
procesem kompleksowym. Kluczowe znaczenie dla integracji ma podjęcie komplementarnych działań na szczeblu władzy ustawodawczej i wykonawczej, służących umacnianiu zdolności obronnej państwa i bezpieczeństwa narodowego. Wszystkie podejmowane decyzje na rzecz doskonalenia
potencjału militarnego RP, jako członka Sojuszu, muszą być podyktowane
również interesami narodowymi, a nie tylko sojuszniczymi.
Na zakończenie tego podrozdziału podaję bardzo ważną wiadomość
o  randze międzynarodowej, a  dotyczącej bezpieczeństwa światowego.
Otóż 2 maja 2011 r. został zlikwidowany przez komandosów z US Navy
Seals w  Abbottabad w  Pakistanie charyzmatyczny przywódca Al-Kajdy
Osama bin Laden. Zginął od strzału w głowę, w akcji militarnej „Geronimo’’. „Sprawiedliwości stało się zadość”- ogłosił prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej – Barack Obama 2 maja 2011 roku.
W ten sposób dopełniło się życie i złowroga kariera człowieka uznanego na Zachodzie za najgroźniejszego zbrodniarza przełomu wieków
(XX/XXI), przywódcę organizacji odpowiedzialnej za większość zamachów i operacji terrorystycznych ostatnich lat od Nowego Jorku (World
Trade Center) po Bali, od Moskwy po Dar es - Salaam.
Wypowiadając wojnę Zachodowi, Saudyjczyk Osama bin Laden wywołał niemal globalny konflikt. Jego zwolennicy nie tylko przepowiadali zamachy, ale też wywoływali wojny domowe, uczestniczyli w nich lub
starali się przejmować inicjatywę – w  Afganistanie i  Pakistanie, Somalii
i Sudanie, Kaszmirze, Iraku i Jemenie, w Bośni i na Kaukazie. W dalszym
ciągu nie rezygnują, usiłują przejąć rewolucje na Bliskim Wschodzie i w
Maghrebie.
Od dziesięcioleci nikt nie zagroził porządkowi światowemu tak, jak
Osama bin Laden i  Al-Kaida w  wojnie, którą wywołał. Jego śmierć jest
najważniejszym wydarzeniem od 11 września 2001 roku. Ważniejszym niż
inwazja USA na Afganistan, atak na Irak czy pojmanie i zgładzenie Sadama Husajna.
Po śmierci Osamy bin Ladena siatka się nie rozpadnie, ale na pewno
rozluźni struktury. Do niedawna organizacje terrorystyczne, zabiegając
o pieniądze i wsparcie, chętnie ogłaszały się filiami Al-Kaidy w Iraku, Jemenie i Maghrebie. Bez Saudyjczyka i pod presją Zachodu filie Al – Kaidy
228 | WSGE
mogą znów przeistaczać się w niezależne organizacje. I z globalnych staną się na powrót ugrupowaniami zajmującymi się lokalnymi problemami, a nie światowym dżihadem. Jeśli miejsca po Osamie bin Lagenie nie
zajmie ktoś równie utalentowany w zbrodniczym rzemiośle, to zagrożenie
terrorystyczne może ulec zmniejszeniu.
Ale terroryzm nie skończy się po śmierci emira Al – Kaidy. Osama
pierwszy zastosował terroryzm i  zamachy samobójcze na taką skalę, by
sparaliżować nieprzyjaciół strachem i tym samym wywołać III wojnę światową. Liczył, że obali ona niesprawiedliwy, jego zdaniem, porządek świata,
a na jego zgliszczach zostanie wzniesiony nowy, lepszy. Nie powinno się
mówić źle o zmarłych, ale o nim należy mówić źle i dużo.
3.3 Bezpieczeństwo zewnętrzne a UE
Mija osiem lat od 1 maja 2004 roku – daty wstąpienia Polski do Unii
Europejskiej (UE) na podstawie referendum. Obecnie Unia Europejska liczy 27 państw z około 500 mln mieszkańców. Należy się liczyć z faktem,
że jest to mocarstwo, którego liczba mieszkańców jest większa aniżeli USA
(267 mln) i Rosji (147mln) razem wziętych.
W Preambule Traktatu o Unii Europejskiej między innymi czytamy:
Zdecydowani przejść do nowego etapu procesu integracji europejskiej,
zapoczątkowanego ustanowieniem Wspólnot Europejskich.
Potwierdzając swe przywiązanie do zasad wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności oraz państwa prawnego.
Potwierdzając swe przywiązanie do podstawowych praw socjalnych
określonych w Europejskiej Karcie Społecznej, podpisanej w Turynie dnia 18
października 1961 roku oraz we wspólnotowej Karcie Socjalnych Praw Podstawowych Pracowników z 1989 roku.
Zagrożenia dla kultury istniały od bardzo dawna, od wielu wieków
i zwykle były skutkiem wojen, najazdów zbrojnych, podbojów kolonialnych, a  nawet zderzeń kultur. Bardzo często dochodziło do niszczenia
kultur wyższych z powodu braku odpowiedniej obronnej siły militarnej.
Niekiedy kultury etniczne były niszczone w  toku historycznych procesów
tworzenia państw narodowych, co wiązało się ze swoistym kanibalizmem
kultur małych grup społecznych „pożeranych’’ po drodze przez grupy i plemiona dzielnicowe, a następnie przez kształtowaną kulturę narodową98.
Uwagę na zjawiska przepływów kulturowych zwrócono podczas Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz, tzw. konferencjach
przeglądowych (w latach 1973-1975) i  w okresach następnych. Przy tej
okazji, na tle rozpatrywania problematyki tzw. III koszyka KBWE, który
zajmował się przepływem osób, idei, informacji, myśli i wytworów kultury,
a także prawami człowieka, ukazało się wiele publikacji na te tematy.
Pojęcie bezpieczeństwa kulturowego zaczęto odnosić do zagrożeń tożsamości kulturowej, a  tym samym do zagrożeń bezpieczeństwa narodu.
Na zagrożenia tego typu zaczęto zwracać uwagę w oficjalnych doktrynach
i  strategiach bezpieczeństwa narodowego. Teoretycy z  zakresu bezpieczeństwa klasyfikują bezpieczeństwo kulturowe na podstawie kryterium
przedmiotowego jako jeden z rodzajów (typów) bezpieczeństwa. Osobiście uważam, że takie traktowanie tej kategorii bezpieczeństwa jest słuszne
i merytorycznie poprawne z wyjątkiem wyrazu „typ’’.
Dotychczasowe próby zdefiniowania bezpieczeństwa kulturowego
wskazują na kilka bardzo ważnych elementów, a mianowicie: zachowanie
tożsamości kulturowej, kultury, zwyczajów, czystości języka, religii, wolności myśli, stylu życia, praw przynależności etnicznej. Może nie wszystkie stanowią podstawę bezpośrednią do formułowania definicji, to jednak
większość z nich oddaje istotę tego pojęcia. Niektóre definicje uwypuklają
98 Z. Bauman, Kryzys państwa narodowego we współczesnej Europie, 1994,
s. 10-11.
WSGE | 215
związki pomiędzy bezpieczeństwem kulturowym a prawami i wolnością
podmiotu. Większość spotykanych definicji, jak nie trudno dostrzec, jeśli
nie bezpośrednio, to pośrednio wiąże bezpieczeństwo kulturowe z bezpieczeństwem narodowym. Niektóre definicje odnoszą bezpieczeństwo kulturowe i do praw jednostki i do grup etnicznych, a także narodu zorganizowanego w państwo narodowe.
Mając na uwadze zróżnicowany sposób podejścia do tej kwestii, byłoby wskazanym przytoczyć kilka definicji i koncepcji bezpieczeństwa kulturowego. Na początek zacznijmy od zdefiniowania przez grupę uczonych
pochodzących z różnych kręgów kulturowych na konferencji w Berlinie
w 1999 roku. Tam, na tej konferencji uznano, że bezpieczeństwo kulturowe
jest wymiarem jakże często niedocenianego bezpieczeństwa ludzkiego.
Bezpieczeństwo kulturowe składa się z bezpieczeństwa jednostkowego i poczucia zbiorowej tożsamości, które są tak charakterystyczne dla naszego postmodernistycznego świata. Zawiera, choć do tych aspektów się
nie ogranicza, wolność sumienia, mowy, związków, obejmuje również kulturalne i polityczne współzawodnictwo.
W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie do ochrony przed
zagrożeniami kultury narodowej powołano specjalne biuro, bezpieczeństwo
kulturowe jest określone jako zdolność społeczeństwa do ochrony jego specyficznego charakteru w zmieniających się warunkach oraz wobec rzeczywistych tradycyjnych schematów językowych, kultury, stowarzyszeń, tożsamości, narodowych zwyczajów i praktyk religijnych, przy uwzględnieniu tych
zmian, które są godne z tymi zasadami i można je zaakceptować99.
Znaczenie tej definicji polega na tym, że uwypukla ona to, co dla rozwoju kultury jest najważniejsze, tj. ewolucję, rozwój przez internalizację
niesprzecznych elementów, wkomponowanie we własny system wartości.
Kolejną ciekawą definicję, opartą na tej samej zasadzie, postuluje Grażyna Michałowska. Według niej definicja ma następującą postać: Bezpieczeństwo kulturowe w wymiarze narodowym oznacza warunki, w których
bezpieczeństwo może utrwalać i pielęgnować wartości decydujące o jego tożsamości, a jednocześnie swobodnie czerpać z doświadczeń i osiągnięć innych
narodów. Jest więc stanem pewnej równowagi, niezbędnym, lecz ani teoretycznie, ani empirycznie niemożliwym do określenia100.
99 J. Czaja, Pojęciowe aspekty bezpieczeństwa kulturowego, Bielsko-Biała 2007,
s. 172.
100 G. Michałowska, Bezpieczeństwo kulturowe w warunkach globalizacji pro- cesów społecznych, [w:] Bezpieczeństwo narodowe i  międzynarodowe u  schyłku XX w., 1997, s.132.
216 | WSGE
Profesor Tadeusz Jemioło określa bezpieczeństwo kulturowe państwa
jako jego zdolność do pomnażania dotychczasowego dorobku kulturalnego
oraz obrony przed niepożądanym wpływem innych kultur101. Z kolei Andrzej Dawidczyk i Jacek Czaputowicz opierają swoje definicje na podobnych założeniach i  formułują: Bezpieczeństwo kulturowe to konieczność
zapewnienia ochrony tożsamości narodowej, przeciwdziałanie zagrożeniom
dla kultury (w związku z napływem obcych wartości z innych okręgów kulturowych), religii, języka.
Podmiotem bezpieczeństwa, według autorów, jest jednostka, grupa
społeczna i całe społeczeństwo. Ich interesy kulturowe mają nie miej ważne znaczenie w systemie bezpieczeństwa państwa względem innych kategorii bezpieczeństwa.
Profesor Waldemar Kitler mówi, w  kontekście bezpieczeństwa kulturowego, o  podejmowaniu przez państwo wszelkich działań dla ochrony
dóbr kultury, a także o wykorzystaniu dorobku kulturowego narodu na rzecz
kształtowania pożądanych stanów w  środowisku międzynarodowym oraz
umacniania siły narodowej zgodnie z celami siły narodowej102. Autor wyraźnie odnosi bezpieczeństwo kulturowe do ochrony dziedzictwa kulturowego, a potencjał do polityki kulturalnej państwa w celu umacniania jego siły
na arenie międzynarodowej.
Biorąc pod uwagę dotychczasowe rozważania pojęciowe o bezpieczeństwie oraz dorobek piśmiennictwa naukowego na ten temat, jak również
praktyczne przejawy postaw państw i polityki w tym zakresie, uważam za
wielce słuszne zaprezentować definicję Jana Czai, a jej treść jest następująca: Zdolność państwa do ochrony tożsamości kulturowej, dóbr kultury
i dziedzictwa narodowego, w warunkach otwarcia na świat, umożliwiających rozwój kultury poprzez internalizację wartości niesprzecznych
z własną tożsamością40. Należy zatem przyjąć, że pojęcie bezpieczeństwo
kulturowe obejmuje następujące trwałe czynniki:
 ochronę wartości kultury symbolicznej (duchowej), istotnych dla
tożsamości narodowej (język, religia, zwyczaje, tradycje historyczne, literatura, filozofia, ideologia – cechy nadające kulturze tożsamość);
 ochronę materialnych dóbr kultury i  dziedzictwa kulturowego
(zabytki, pomniki, obiekty uznane za część dziedzictwa światowego i inne
101 T. Jemioło, Bezpieczeństwo kulturowe w warunkach globalizacji i procesów społecznych. Zeszyt Problemowy WTO, 3/25/2001, s. 20.
102 J. Czaja, Pojęciowe aspekty bezpieczeństwa kulturowego, Bielsko-Biała, 2007
s.173.
WSGE | 217
obiekty o szczególnej wartości narodowej i światowej);
 poczucie bezpieczeństwa kulturowego dotyczy zarówno narodu, jak
i jednostek (swoboda tworzenia kontaktów), i grup etnicznych (odrębności
kulturowych związanych z etnicznością i mniejszościami
narodowymi), wyrazem tego jest pojawienie się prawa do kultury, prawa
człowieka z zakresu praw trzeciej kategorii;
 pojęcie otwartości kultury, niezwykle ważne dla jej historycznego
rozwoju, polega przede wszystkim na zachowaniu stanu równowagi pomiędzy jej wewnętrznym rozwojem opartym na rodzimych wartościach a ochroną przed niepożądanymi wpływami i jednoczesną interpretacją elementów
niesprzecznych - równowaga ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa
kulturowego w zakresie kultury duchowej;
 ważnym czynnikiem bezpieczeństwa kulturowego jest prowadzenie
zagranicznej polityki kulturowej obliczonej z jednej strony na promocję własnej kultury i  kraju, z  drugiej zaś, na tworzenie sprzyjających warunków
zewnętrznych do rozwoju kultury.
Taka interpretacja pojęcia bezpieczeństwa kulturowego jest autentycznie związana z polityką i strategią bezpieczeństwa narodowego. W Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP z roku 2007 istnieje tylko wzmianka
na s. 4 pkt. 1.1 i na s. 5 pkt. 12 „o ochronie dziedzictwa narodowego i tożsamości narodowej”.
Ostatnią kwestią do rozważenia pozostaje zagrożenie bezpieczeństwa
kulturowego. Trudność w ocenie bezpieczeństwa kulturowego polega na
niemożności zastosowania jakichkolwiek mierników jego zagrożenia.
Każda ocena stanu tego bezpieczeństwa będzie zawierała pewną dozę
subiektywizmu. Może raczej kompleksowe badania stanu kultury, opinie twórców i ich konfrontacja z ocenami instytucji odpowiedzialnych za
bezpieczeństwo kulturowe pozwalają racjonalnie zdefiniować rzeczywiste
zagrożenia. Aktualne zagrożenia są związane z procesami globalizacji i dotyczą głównie kultury symbolicznej. Pierwszym przypadkiem globalizacji
jako spotkania i mieszania się kultur był okres hellenizmu. Obecny etap
globalizacji polega przede wszystkim na tym, że szok kultury jest związany
z permanentnym napływem produktów kultury masowej. Jest on nie tylko
bezprecedensowy w  swej skali, ale także ma charakter globalny, nie tak
jak było dawniej – jednostkowy lub lokalny. Dzisiaj media oraz Internet
powodują, że  doznania otrzymujesz na odległość, bez konieczności cielesnego kontaktu. Zjawiska globalizacji powodują powstawanie nowego
218 | WSGE
kosmopolitycznego stylu życia polegającego na częściowym zaniku roli
religii, moralności, rodzimej kultury i narodowości jako wyznacznika zachowań. Skomplikowane relacje pomiędzy globalizacją a elementami narodowymi i lokalnymi rodzą różne skutki, pozytywne i negatywne, mogą
być szansą, a jednocześnie zagrożeniem. Należy tu także dostrzegać takie
zjawiska, jak nierzadkie przypadki gry i wykorzystania kultury masowej
przez kultury lokalne, etniczne i religijne używające do tego mediów elektronicznych i Internetu. Niewątpliwie zagrożenia w obszarze kultury materialnej są bardziej dostrzegalne niż w kulturze symbolicznej, a tym samym
określenie stanu bezpieczeństwa kulturowego w  tej sferze jest łatwiejsze
i bardziej wymierne.
Na podstawie badań przeprowadzonych w Akademii Obrony Narodowej nad zagrożeniami dla bezpieczeństwa kulturowego Polski za najbardziej prawdopodobne zagrożenia uznano następujące:
1) spadek poczucia więzi kulturowej wśród Polaków;
2) ograniczenie suwerenności państwa;
3) internacjonalizacja zagrożeń społecznych w Państwie;
4) wzrost zależności kulturowej od wzorców zachodnich;
5) spadek środków finansowych na kulturę, ochronę zabytków;
6) brak polityki i profesjonalnej, racjonalnej strategii kulturalnej.
Za mniej prawdopodobne uznano takie zagrożenia, jak:
- kryzys państwa narodowego i jego wpływ na kulturę;
- uniformizacja treści przekazywanych przez media;
- wzrost ekspansji kultury masowej i kryzys wartości.
Można postawić kolejne pytanie: czy członkostwo Polski w Unii Europejskiej nie pociągnie za sobą zagrożenie dla polskiej kultury i tożsamości
kulturowej? Otóż Unia Europejska, począwszy od traktatu z Maastricht,
zadeklarowała, że  chce budować własną tożsamość, ale przy jednoczesnym poszanowaniu tożsamości krajów członkowskich. I dziś problemem
jest nie tyle kształtowanie jakiejś ponadnarodowej kultury, ile utrzymanie
bogactwa różnorodności i wielokulturowości, przy świadomości istnienia
wspólnych greckorzymskich i judeochrześcijańskich korzeni. Kształtowanie wspólnych standardów dotyczy jedynie kultury politycznej, strategicznej,
demokracji, praw człowieka, państwa prawa i  tolerancji. W  tym zakresie
standardy polskie mogą się różnić od poziomu Europy Zachodniej, jednak
nie na tyle, by zagrażało to czyjejkolwiek tożsamości. Polski system bezpie-
WSGE | 219
czeństwa kulturowego, choć bardzo rzadko tak nazywany, może jeszcze
nie jest doskonały, na pewno ma wiele braków, ale jest w miarę skuteczny przed większością zagrożeń. Jego doskonałość może wzrosnąć wraz
z upływem lat członkostwa w Unii Europejskiej, bo już po siedmiu latach
można zaobserwować postęp chociażby w kulturze materialnej.
2.10 Bezpieczeństwo religijne
Na początek kilka słów o samym pojęciu znaczeniowym bezpieczeństwa religijnego. Muszę przyznać, że długo zastanawiałem się, czy taka nazwa podrozdziału będzie właściwa i poprawna z punktu widzenia samej
istoty. Myślałem też o bezpieczeństwie wyznaniowym, choć miałem duże
wątpliwości do takiego określenia. Poza tym w swoich dwóch artykułach
o bezpieczeństwie narodowym, w jego strukturze, umieściłem świadomie
jako jedną z  kategorii bezpieczeństwa wewnętrznego – bezpieczeństwo
religijne. Jak dotąd nie miałem oponentów. Natomiast moje przekonanie
stało się mocniejsze po odszukaniu terminu „religia” w Słowniku języka
polskiego z 1981 roku, (tom III, s. 42), w którym termin religia to- forma
świadomości społecznej obejmująca wierzenia, dotycząca genezy, struktury
i celu istnienia człowieka, ludzkości i świata, tj. doktryna religijna, zwykle
jest to wiara w istoty nadprzyrodzone – Boga.
Kolejna kwestia do wyjaśnienia to sprawa bezpieczeństwa religijnego,
która znalazła się w tytule podrozdziału jako kategoria bezpieczeństwa.
Może powstać wątpliwość i  zarazem pytanie: dlaczego religia (wyznanie) i wszystko to, co z nią się wiąże, musi być chronione w ogólnym
systemie bezpieczeństwa państwa? Ale to wynika z Konstytucji RP z 1997
roku, z Art. 25, który stanowi: Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w  sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu
publicznym. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami
wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii
oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Stosunki między Rzeczypospolitą Polską a Kościołem katolickim określają: umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i odpowiednie ustawy103. Takim istotnym
w tej sprawie dokumentem dziejowym jest Konkordat, podpisany między
Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską w dniu 28 lipca 1993 roku. Sam
103 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 1997, s. 6.
220 | WSGE
fakt podpisania Konkordatu był wydarzeniem doniosłym w skali krajowej
i miedzynarodowej104.
W tym ważnym dokumencie Art. 1. stanowi: Rzeczpospolita Polska
i Stolica Apostolska potwierdzają, że Państwo i Kościół katolicki są – każde
w  swej dziedzinie – niezależne i  autonomiczne oraz zobowiązują się do
pełnego poszanowania tej zasady we wzajemnych stosunkach i we współdziałaniu dla rozwoju człowieka i  dobra wspólnego. Natomiast Art. 4,
pkt. 2 zawiera bardzo ważną treść z punktu widzenia prawnego, a mającą
związek z bezpieczeństwem: Rzeczpospolita Polska uznaje również osobowość prawną wszystkich instytucji kościelnych terytorialnych i personalnych,
które uzyskały taką osobowość na podstawie przepisów prawa kanonicznego. Władza kościelna dokonuje stosownego powiadomienia kompetentnych
organów państwowych105. A  w  Art. 8 postanowiono: Sprawowanie kultu
publicznego w  miejscach innych niż określonych w  ustępie 3. nie wymaga
zezwolenia władz państwowych, chyba że odpowiednie przepisy prawa polskiego stanowią inaczej, w szczególności ze względu na bezpieczeństwo i porządek publiczny.
Kolejnym powodem, dla którego bezpieczeństwo religijne stanowi
istotny wymiar bezpieczeństwa wewnętrznego, w moim przekonaniu, jest
rola Kościoła katolickiego w  zakresie podmiotowym i  przedmiotowym.
Przyrodzona i  niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wszelkiej
wolności praw człowieka i obywatela. Koncepcja ta jest zgodna z postanowieniami licznych aktów prawa międzynarodowego i odnosi się do zakresu podmiotowego. Do zakresu przedmiotowego natomiast – zakres gwarantowanej konstytucyjnie wolności sumienia i religii, prawo rodziców do
wychowywania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, ale z uwzględnieniem stopnia dojrzałości dziecka, a także wolności jego sumienia i wyznania oraz jego przekonań.
Nie mogę też pominąć roli Kościoła w  czasach nadzwyczajnych,
trudnych dla narodu i  państwa polskiego, tj. w  okresie zaborów (123
lata), faszyzmu (6 lat) i komunizmu (45 lat), kiedy w obronie wiary i polskości, a  także kultury i  zwykłych obywateli, duchowni (biskupi, księża
i  zakonnicy) oraz siostry zakonne oddawali życie i  dzielili losy innych
obywateli w  więzieniach i  obozach koncentracyjnych lub na nieludzkiej
ziemi – Syberii.
Dlatego nabiera ona szczególnego znaczenia w każdej dziedzinie działalności współczesnego człowieka.
Następną ważną kwestią w tym kontekście są zagrożenia informacyjne. Wraz z rozwojem społeczeństwa informacyjnego pojawiają się nowe
technologie, nowe rozwiązania w  wielu dziedzinach, nowe możliwości
w rozwiązywaniu bardzo złożonych problemów, a w rezultacie powstają
nowe instytucje o charakterze naukowo-badawczym i wdrożeniowym. Ale
te nowe możliwości rozwoju społecznego niosą ze sobą także zagrożenia.
Postaram się dla ogólnego obrazu odnieść się tylko do niektórych,
tj. zasadniczych zagrożeń, mających wpływ na bezpieczeństwo narodowe.
Podstawowym zagrożeniem informacyjnym jest brak informacji. Bez ak-
206 | WSGE
tualnej, rzetelnej, dokładnej, wiarygodnej i sprawdzonej informacji nie jest
możliwe podejmowanie decyzji w  jakiejkolwiek sprawie. Dlatego społeczeństwa, organizacje, państwa, tworzą wyspecjalizowane służby informacyjne, których zadaniem jest dostarczanie odpowiedniej wiedzy na temat
zagrożenia odpowiednim organom i służbom.
Przeciwieństwem braku informacji jest jej nadmiar, o czym już wspominałem, czyli inaczej „chaos informacyjny’’. Z tym zjawiskiem mamy
do czynienia wówczas, gdy odbiorca, użytkownik otrzymuje za dużo informacji i najczęściej o małej wartości użytecznej. Bardzo często jest tak,
że informacje o znacznej wartości użytecznej są ukryte i trzeba mieć odpowiednią technologię do wykrycia (zdobycia) tych informacji, które są
niezbędne do podjęcia racjonalnych decyzji. Chaos informacyjny może
być wynikiem nieładu organizacyjnego, braku odpowiednio przygotowanych pracowników i organizacji pracy w procesie technologicznym. Może
on także powstawać w  wyniku świadomych działań manipulacyjnych,
zmierzających do zatajenia istotnych informacji, co ma miejsce najczęściej
w biznesie i polityce oraz w strategii wojskowej. Informacje mogą podlegać
też innym zagrożeniom spowodowanym przez instytucje lub człowieka.
Do takich zagrożeń można zaliczyć: nieuprawnione ujawnienie informacji; naruszenie przez władze praw obywatelskich; działalność grup świadomie manipulujących przekazem informacji; asymetria w międzynarodowej wymianie informacji; niekontrolowany rozwój nowoczesnych technologii bioinformatycznych; przestępstwa komputerowe; cyberterroryzm;
walka informacyjna; zagrożenia asymetryczne; szpiegostwo (agentura). Te
wymienione zagrożenia informacyjne obecnie są najgroźniejsze.
2.8 Bezpieczeństwo społeczne
Bezpieczeństwo społeczne pełni znaczącą rolę w  strukturze bezpieczeństwa wewnętrznego, ponieważ obejmuje ono osoby, grupy społeczne
i  państwo jako podmioty życia międzynarodowego. Podstawowym warunkiem rozwoju państwa, we wszystkich jego obszarach, jest pokój społeczny, czyli zaakceptowanie przez społeczeństwo działań organów władzy
publicznej i samorządowej, a także istniejącej struktury społecznej.
Społeczeństwo obywatelskie, w którym władza uległa decentralizacji,
jest czynnikiem mającym zwykle duży wpływ na oblicze państwa. Decyzje
na temat wielu ważnych aspektów życia obywateli zapadają w społeczeństwach lokalnych. Pytanie o bezpieczeństwo społeczne państwa jest więc
WSGE | 207
w dużym stopniu pytaniem o stan kultury obywatelskiej, która przejawia
się w stosowanych metodach rozwiązywania spraw publicznych i ważnych
spraw społecznych. Siła państwa demokratycznego opiera się więc na walorach moralnych obywateli, ich skłonności do działań prospołecznych
oraz uznawaniu prymatu dobra wspólnego nad dążeniami indywidualnymi. To właśnie dobro wspólne jest podstawowym czynnikiem łączącym
obywateli w jedną społeczność93.
Rodzi się pytanie o  charakterze czysto merytorycznym: Od kiedy
w Polsce, jako państwie demokratycznym, rozpoczęto badania dotyczące
problematyki bezpieczeństwa społecznego? Problemy te są podejmowane,
z  różnym skutkiem, przez socjologów, filozofów społecznych, polityków
i ekonomistów. Ich opracowania, choć bardzo wartościowe i pożyteczne,
a  niekiedy wręcz pionierskie, nie mają bezpośredniego związku z  bezpieczeństwem narodowym. Poważne prace w  obszarze bezpieczeństwa
społecznego zostały rozpoczęte ze skutkiem w latach 90. ubiegłego wieku w  Akademii Obrony Narodowej przez zespół jej pracowników dydaktyczno-naukowych pod kierunkiem naukowym profesora Krzysztofa
Kicińskiego.
Później, już na początku XXI wieku pojawiły się opracowania dotyczące bezpieczeństwa społecznego lub jemu zbliżone, ale o głębszej treści
znaczeniowej takich znanych autorów, jak: K. Loranty, T. Kowalaka, J. Orczyka, A. Grzybowskiego i innych. Ich opracowania książkowe zasilają biblioteki różnych uczelni o różnych profilach, z których korzystają studenci
przede wszystkim na kierunku bezpieczeństwa i politologii.
A teraz przechodzę do istoty bezpieczeństwa społecznego jako naczelnej wartości nie tylko życia jednostki, ale grupy społecznej, całego społeczeństwa oraz grupy państw, we współczesnym świecie. W kilku opracowaniach, zwłaszcza z dziedziny psychologii humanistycznej i psychoanalizy, można spotkać określenia dotyczące bezpieczeństwa prawidłowego
rozwoju i funkcjonowania jednostki, a także grup społecznych. W tychże
opracowaniach wymienia się także dwa bardzo ważne wskaźniki, które
tworzą bezpieczeństwo społeczne. Pierwszy z nich to gwarancja przetrwania danego podmiotu w stanie nienaruszalnym. Stanowi on podstawę bezpieczeństwa, gdyż daje możliwość istnienia (nie ma konfliktów i recesji).
Relację pełnego bezpieczeństwa zapewniają możliwości do swobodnego rozwoju podmiotu (jednostki, grupy społecznej, państwa). Do grupy
93 K. Loranty, Bezpieczeństwo społeczne RP, Wydawnictwo AON, Warszawa
2004, s. 3.
208 | WSGE
możliwości można zaliczyć takie czynniki, jak: pewność istnienia i przetrwania, tożsamość i  aktywność, zaspokojenie podstawowych potrzeb
i  ochrona przed ich utratą, integralność i  niepodległość, zapobieganie
konfliktom, życie w szczęściu. Te wymienione cechy, wartości i cele stanowią podstawę do pozytywnego definiowania bezpieczeństwa społecznego
we współczesnej rzeczywistości.
Drugi wymiar bezpieczeństwa społecznego jest oczywiście możliwy
do realizacji tylko wtedy, kiedy podmiot ma zapewnione przetrwanie.
Wskazuje się zarazem, że kategorią istotną dla jednego i drugiego obszaru
bezpieczeństwa jest pewność. Ona to bowiem determinuje istnienie obu
składników bezpieczeństwa. Pewność może mieć obiektywny lub subiektywny charakter. Na podstawie takiego założenia bezpieczeństwa definiowane jest jako obiektywna pewność gwarancji nienaruszalnego przetrwania i swobód rozwojowych. A to oznacza, że jednostka i grupa społeczna
mają zapewnione możliwości działania w pokoju i zadowoleniu.
Nieco inaczej formułują bezpieczeństwo społeczne filozofowie – to dobro człowieka, dobro wspólne skłaniające do starań o nie, do tworzenia
i budowania warunków zapewniających trwanie i rozwój życia ludzkiego. W takim kształcie jest ono kategorią istotną dla tendencji uniwersalistycznych globalizującego się świata, jak i dla systemów pluralizmu, decentralizacji w celu osiągnięcia podmiotowości człowieka.
Bardzo często podczas rozpatrywania bezpieczeństwa społecznego na
seminariach studenci mylą pojęcia znaczeniowe terminów społeczeństwo
i naród. Może wynika to z braku wyraźnego uzasadnienia teoretycznego
w literaturze przedmiotu albo z niezbyt precyzyjnego zdefiniowania tych
dwóch pojęć. Już z tych powodów postaram się, na ile to jest możliwe, odróżnić te dwa istotne dla dalszych rozważań pojęcia.
Społeczeństwo, pojmowane jako pewna całość, jest uwarunkowane
trzema komponentami, a mianowicie są to:
Po pierwsze – warunki bytu społeczeństwa, stan rozwoju społecznego, poziom wytwarzania dóbr materialnych usług, wielkość dochodu narodowego (PKB), obiektywne warunki bytu i rozwoju społecznego;
Po drugie – struktura społeczna, obejmująca wszystkie rodzaje zbiorowości i grup społecznych oraz instytucji. Społeczeństwo stanowi hierarchię pozycji, związanych z nimi relacji oraz szans życiowych. Przestrzeń
społeczna, jako uporządkowana, zapewniająca równość szans wobec prawa, dostępność do wyższych pozycji społecznych, zazwyczaj prowadzi do
WSGE | 209
stabilizacji systemu społecznego;
Po trzecie – kultura, jest klamrą spinającą wszystkie zbiorowości.
Składają się na nią takie elementy, jak: wspólne wartości, normy, wzory
zachowań, co do których jest zgodność, pomimo istnienia różnic kulturowych pomiędzy grupami w danym społeczeństwie.
Na społeczeństwo możemy spojrzeć jak na system podziału pracy
(struktura zawodowa, rynek alokacji zasobów siły roboczej, system wzajemnych zależności kooperacyjnych, podział funkcji i ról, zmiana produkcji wobec potrzeb rynku). Możemy na społeczeństwo popatrzeć jako na
agregat demograficzny, który odzwierciedla przemiany społeczne.
W  świetle teorii przejścia demograficznego w  zachowaniach reprodukcyjnych człowieka ścierają się takie dwie tendencje, jak: intuicyjne
dążenie do biologicznego przetrwania oraz do utrzymania równowagi
względem otoczenia. Zgodnie z tą teorią, społeczeństwo przechodzące modernizację doznaje przejścia demograficznego, które polega na radykalnym,
trwałym i nieodwracalnym spadku umieralności i rozrodczości94.
Socjologowie twierdzą natomiast, że nie można wysunąć jednej absolutnie słusznej tezy mówiącej o relacjach pomiędzy elementami struktury
społecznej i dokonać prostego wyboru tej z nich, która jest bezpieczniejsza
dla życia jednostki oraz perspektywy stabilności i trwałości państwa.
W podsumowaniu tej kwestii mam śmiałość stwierdzić, że dokładne
zrozumienie istoty społeczeństwa może pomóc definicja, której treść jest
zawarta w Encyklopedii PWN z 2002 roku – społeczeństwo to ogół mieszkańców danego kraju albo zorganizowana zbiorowość, którą charakteryzuje
stosunkowo wysoki stopień złożoności, poczucie odrębności oraz względna
intensywność oddziaływań wzajemnych pomiędzy jego członkami, połączonymi podobieństwem warunków życia, podziałem pracy, normami postępowania95. Natomiast w Słowniku języka polskiego PWN z 1981 roku, społeczeństwo – ogół ludzi pozostających we wzajemnych stosunkach, wynikających z ich udziału w procesach produkcyjnych i w życiu kulturalnym; ogół
obywateli danego kraju, okręgu, miasta itp96. Już te dwie definicje o społeczeństwie dają mocne podstawy teoretyczne do jednakowego rozumienia
tego terminu.
Podczas prowadzenia badań bezpieczeństwa społecznego, i nie tylko,
spotykamy pojęcie narodu. Okazuje się, że  nie wszyscy autorzy opraco94 Tamże, s. 7.
95 Encyklopedia, PWN, Warszawa 2002, s. 546.
96 Słownik języka polskiego, tom III, Warszawa 1981, s. 295.
210 | WSGE
wań pojęcie narodu traktują jednoznacznie. Na przykład w koncepcjach
socjologicznych w krajach zachodnich naród utożsamia się z państwem,
traktuje się jako synonimy. W odróżnieniu od krajów zachodnich, w polskiej socjologii te dwa terminy rozpatrywane są odrębnie i mają inną treść
znaczeniową.
Dąży się do kształtowania świadomości i przekonania, że pomiędzy
jednostką a narodem, pomiędzy jednostką a państwem narodowym istnieje moralna i emocjonalna więź obowiązku, która obdarza godnością i wartością przynależności narodowej. Te związki są bardzo silne, dowiodły
tego najlepiej długie (123) lata niewoli Polski. Naród istniał bez państwa.
Idea narodu zawiera w  sobie dwa rodzaje komponentów, tj. przedmiotowe i podmiotowe. Do przedmiotowych zalicza się przede wszystkim
wspólne terytorium, wspólnotę pochodzenia i wspólnotę egzystencjalną.
Do podmiotowych natomiast należą: świadomość narodowa, wspólne
doświadczenia historyczne, kultura i język. Zarówno pierwsze, jak i drugie znajdują odzwierciedlenie w ujęciu narodu przez F. Znanieckiego. To
właśnie on najtrafniej, według mnie, zdefiniował pojęcie narodu. Naród
to trwała wspólnota ludzi, utworzona historycznie na gruncie wspólnoty
losów, kultury, języka, terytorium i życia ekonomicznego, przejawiająca
się w świadomości narodowej jej członków. Autor definicji ukształtowaną
świadomość czyni podstawowym atrybutem spajającym ludzi w naród.
W  państwie demokratycznym, na ogół, naród utożsamia się z  grupą społeczną zamieszkałą na określonym terytorium przynależnym do
państwa. Podobne określenie jest zawarte w Konstytucji RP z 1997 roku.
Znajduje się w niej zapis identyfikujący naród polski ze wszystkimi obywatelami Rzeczypospolitej. We wspomnianej już Encyklopedii PWN spotykamy m.in. uwagę (s.371): „Znane są przypadki narodów bezpaństwowych
(Kurdowie, Baskowie, Polacy w okresie rozbiorów)’’.
Pełniejsze podejścia są te, w  których uwypukla się znaczenie świadomości jako czynnika konstytuującego naród. Naród można traktować
jak rodzinę, która ma swoje naturalne potrzeby i cele do osiągnięcia. Tylko w narodzie możliwy jest rozwój osobowości człowieka i realizacja jego
potencjalnych możliwości i talentu. Naród daje jednocześnie świadomość
własnych korzeni, języka, obyczajów, kulturę, etykę i poczucie więzi emocjonalnej z ojczyzną97.
97 Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, s. 393. Ojczyzna – kraj, w  którym człowiek urodził się, spędził znaczną część życia, w którym mieszka lub z którym
czuje się mocno związany emocjonalnie, mimo przestrzennego oddalenia.
WSGE | 211
Następną, bardzo ważną kategorią dla rozważań bezpieczeństwa społecznego jest państwo. Ta podstawowa forma organizacji społeczeństwa
jest postrzegana w myśli społecznej rozmaicie. Dokładne sprecyzowanie
zakresu znaczeniowego tego pojęcia w znacznym stopniu wpływa na sposób definiowania bezpieczeństwa społecznego.
Jan Jakub Rousseau, współtwórca państwa liberalnego indywidualizmu, za podstawowy czynnik konstytuujący państwo uznał umowę społeczną pomiędzy wolnymi i  dobrymi z  natury ludźmi. W  tej interpretacji Pojawie-nie się państwa jest efektem kalkulacji interesów34. W jednym
ze swych dzieł J.J. Rousseau tak charakteryzuje główną ideę powstania
państwa: Znaleźć formułę stowarzyszenia, która by broniła i chroniła całą
wspólną siłę, osobę i dobra każdego członka i dzięki której każdy, łącząc się
ze wszystkimi, słuchałby jednak tylko siebie i pozostał wolny jak przedtem.
Liberalna koncepcja zakłada, że zadaniem państwa powinna być ochrona godności człowieka, zwłaszcza zaś ochrona ludzi znajdujących się
w potrzebie.
Nieco inaczej stawiał kwestię państwa Thomas Hobbes, angielski socjolog. T. Hobbes odrzucał arystotelesowską formułę człowieka jako istoty
społecznej. Zainicjował on indywidualistyczno – naturalistyczną antropologię, według której człowiekiem rządzą te same prawa, co przyrodą,
czyli prawa bezwzględnego zaspokajania swoich potrzeb, ekspansywnej
realizacji potrzeb i  wolności. Dla każdego indywiduum jest naturalnym
i słusznym dążenie do własnego dobra. Dobro to ma pierwszeństwo przed
dobrem cudzym. Naturalny stan ludzkości jest dziki, barbarzyński i niebezpieczny, przy czym główne zagrożenia stanowią dla człowieka inni ludzie.
Ludzie dla swojego dobra tworzą państwa, aby uwolnić się od okropności swojego naturalnego sposobu życia. Dlatego państwo ma obowiązek
ustalenia: kryteriów dobra i zła, praw i obowiązków obywateli oraz zasad
i sposobów nadzorowania ich przestrzegania. Państwo ze swej natury jest
społecznością opartą na prawie, które powinno zapewniać wolność człowieka i wymogi demokracji.
Obowiązujące prawo musi być egzekwowane przez wszystkich obywateli, korzystając nawet ze środków przymusu. Państwo nie może jedynie
apelować do dobrej woli obywateli. Sam apel do sumień obywateli, aby nie
siadali za kierownicę samochodu po spożyciu alkoholu nie odnosi żadnego skutku. W dalszym ciągu, zwłaszcza podczas wolnych dni od pracy, tysiące Polaków jeździ pod wpływem alkoholu. To oznacza, że prawo nie jest
na tyle skuteczne, aby poprawić stan bezpieczeństwa na polskich drogach.
212 | WSGE
Bardzo ważnym czynnikiem umacniającym państwo są wartości
i normy moralne, na których się ono opiera. Prawo bez etyki traci bowiem
swój sens. Jeśli państwo ma służyć dobru ludzi, nie może ignorować wartości i zasad moralnych. Respektowanie takich wartości, jak: braterstwo,
sprawiedliwość, miłość, prawa człowieka, prawa osobowe i społeczne, wolność, tolerancja, nadają państwu siły, która jest podstawowym kryterium
bezpieczeństwa narodowego.
Z dotychczasowych rozważań wynika, że w narodzie, który ustanowiło państwo w celu zagwarantowania sobie trwałych warunków do bycia
i rozwoju, zachodzą różne procesy wspierające to dobro albo mu zagrażające. Państwo może mieć korzystny klimat społeczny do wypełniania
swej misji albo może być zagrożone z różnych powodów wewnętrznych
i zewnętrznych, przede wszystkim ze względu na określone procesy występujące w tej społeczności. I dlatego społeczeństwo, które pragnie, by państwo spełniało swą powinność i funkcje, musi tworzyć w tym celu warunki
i odpowiednie mechanizmy. Państwo służy społeczeństwu (pełni funkcję
służebną) w osiąganiu dóbr i szczęścia, nigdy nie jest dobrem najwyższym.
Istnieje dla dobra wspólnego obejmującego sumę warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mogą pełniej i łatwiej osiągać swoją własną doskonałość.
W  rozwoju społecznym państwa należy postrzegać również zagrożenia, które mogą skutecznie paraliżować życie społeczne. Najogólniej
możemy je identyfikować ze stanem charakteryzującym się: destabilizacją ładu politycznego, zahamowaniem procesu budowy społeczeństwa obywatelskiego, powstaniem przeszkód we współpracy w  sojuszach, istotnym osłabieniem pozycji międzynarodowej, zahamowaniem
rozwoju cywilizacji.
Wymienione obszary zagrożeń mają swoje społeczne tło i przyczyny.
Mogą być wynikiem destrukcyjnych procesów zachodzących w społeczeństwie, a przez to destabilizować strukturę społeczną, a także tworzyć niekorzystne uwarunkowania do wypełniania funkcji przez państwo. Zagrożenia społeczne są ściśle powiązane głównie z takimi zjawiskami, jak: asymetryczność, dezorganizacja, niewydolność, niezgodność, sprzeczność,
zawodność, nieprofesjonalność rządu. Właśnie one odzwierciedlają stan
społecznej nierówności, przy czym stan ten nie ma charakteru przejściowego, gdyż istnieje stale, zmieniając jedynie swoje natężenie, zakres i treść.
Z perspektywy rozważań dotyczących współczesnych uwarunkowań
bezpieczeństwa społecznego można dojść do wniosku, że  problem spo-
WSGE | 213
łeczny determinujący bezpieczeństwo wyraża się w asymetrycznych przekształceniach w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenia społeczne
w państwie. Należy zatem mieć na uwadze głównie te procesy, które wymagają profesjonalizmu i sprawnego działania państwa.
2.9 Bezpieczeństwo kulturowe
Na początek postarajmy się odpowiedzieć na pytanie: dlaczego bezpieczeństwo kulturowe znalazło swoje miejsce w strukturze bezpieczeństwa
narodowego? Czy stan bezpieczeństwa kulturowego ma wpływ na bezpieczeństwo w innych kategoriach? Czy wreszcie, bez należytej dbałości
o  bezpieczeństwo kultury, naród będzie bezpieczny? Na tak postawione
pytania postaram się odpowiedzieć na podstawie znanych mi materiałów
źródłowych i  osobistych przemyśleń, a  także zdobytej wiedzy na konferencjach naukowych. Zanim przejdę do głębszych rozważań, przytoczę
wypowiedź znanego (już nieżyjącego) wielkiego pedagoga, prof. Bogdana
Suchodolskiego „Kultura człowiekowi jest potrzebna po to, aby człowiek
był człowiekiem’’.
Samo pojęcie bezpieczeństwa kulturowego jest stosunkowo nowe,
choć od wielu wieków jego istota jest powszechnie znana. O jego znaczeniu w systemie bezpieczeństwa narodowego mogą świadczyć doświadczenia Europy.
Wśród krajów europejskich Polska może być najlepszym przykładem,
w jak skuteczny sposób kultura odegrała swoją rolę w czasie zaborów, podczas I i II wojny światowej, a także podczas rządu totalitarnego (komunistycznego) w latach 1945-1989.
Zmiany, jakie nastąpiły po okresie „zimnej wojny’’ i upadku komunizmu, zwłaszcza dzięki radykalnemu zmniejszeniu roli oddziaływania
ideologii komunistycznej na życie kulturowe i  społeczne, przyspieszyły
eliminację granic w stosunkach międzynarodowych, zwłaszcza w Unii Europejskiej. Procesy zmian objęły różne obszary życia, dla którego głównym
podłożem, obok gospodarki i finansów, stała się kultura. Podłoże cywilizacyjno-kulturowe, w całym swym etniczno-religijnym otoczeniu, dotąd
jakby „zamrożone’’ zimną wojną, zaczęło wyłaniać problemy nowe, choć
znane z przeszłości, lecz zapomniane lub przemilczane. Znowu, zwłaszcza
w krajach, które odzyskały narodową niezależność, jakby na przekór globalizacji, zaczęły się liczyć symbole i flagi narodowe, wzorce i inne wyznaczniki
kulturowej tożsamości.
214 | WSGE
Jeśli uznajemy wielką rolę kultury w kształtowaniu osobowości człowieka, a  tym samym zachowanie najwyższych wartości narodowych, to
bez wahania możemy stwierdzić, że kultura narodowa jest tak samo zagrożona, jak bezpieczeństwo innych obszarów, w innych kategoriach. Z tym
jednak, że  ocena zagrożenia kultury i  utrzymanie na odpowiednim poziomie jej bezpieczeństwa, w ogólnym systemie bezpieczeństwa państwa,
zwłaszcza w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego, nie należy do przedsięwzięć prostych i łatwych.
Ważnym elementem działania straży jako jednostki organizacyjnej
gminy jest fakt dysponowania własnym budżetem. Komendant w  tym
przypadku podejmuje samodzielnie decyzję w sprawie wydatkowania pieniędzy, przedstawiając zarządowi gminy raz w roku rozliczenie z uzasadnieniem co do podjętych decyzji finansowych.
Straż gminna (miejska) jako jednostka organizacyjna ma częściową
samodzielność w decydowaniu o sposobach i formach działania na terenie
gminy (miasta), a także ma prawo dokonywania modyfikacji w zależności
od sytuacji i potrzeb społecznych. Sytuacje w gminie (mieście) mogą się
86 R. Rojtek, Prawne i  organizacyjne aspekty straży gminnych i  miejskich. Materiały z konferencji naukowej, WSZ i A 2007, s. 263.
WSGE | 197
zmieniać z różnych powodów i dlatego działanie straży musi być adekwatne do zaistniałych, często nowych warunków.
W strukturze gminy znajdują się najczęściej straże małe, zwłaszcza te,
które liczą od kilku do kilkunastu etatów. Funkcjonują one na zasadzie wydziału lub samodzielnych stanowisk w urzędzie gminy. Przyczyną takiego
stanu jest ograniczenie kosztów funkcjonowania straży na terenie gminy.
W takich przypadkach siedzibą straży jest zazwyczaj urząd gminy,
w którym straż korzysta z niezbędnych urządzeń do jej funkcjonowania.
Obsługę administracyjną wykonują właściwe, merytorycznie przygotowane komórki urzędu gminy, natomiast straż wykonuje swoją powinność
prewencyjną, zgodnie z jej przeznaczeniem.
Straż gminna (miejska) spełnia wiele funkcji istotnych z punktu widzenia utrzymania bezpieczeństwa publicznego w  systemie bezpieczeństwa państwa. Jeśli nawet nie każdej straży można przypisać te same funkcje ze względu na charakter wykonywanych zadań, to w większości przypadków są one realizowane przez każdą z nich.
Do podstawowych funkcji straży gminnej (miejskiej) zalicza się:
1) ochronna – związana z utrzymaniem porządku publicznego na terenie
gminy;
2) porządkowa – egzekwowanie przestrzegania przez społeczność lokalną przepisów prawa w zakresie porządku publicznego;
3) prewencyjna – stałe patrolowanie ulic i osiedli gminy oraz realizacja
zgłaszanych do straży interwencji w zakresie ochrony porządku;
4) profilaktyczna – zapobieganie przestępstwom, wykroczeniom i  zjawiskom kryminogennym, prowadzenie profilaktyki wychowawczej
wśród młodzieży i dorosłych;
5) informacyjna – informowanie służb i instytucji o zaobserwowanych
zagrożeniach, informowanie społeczności lokalnej o stanie i rodzajach
występujących zagrożeń oraz sposobach ich eliminowania;
6) społeczno-administracyjna – współdziałanie w  zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego z zainteresowanymi organami rządowymi, samorządowymi i organizacjami społecznymi;
7) integrująca – poprzez udział w imprezach sportowych, kulturalnych,
charytatywnych, szkolnych i innych;
8) obronna – w  przypadku zaistnienia zagrożeń bezpieczeństwa i  porządku publicznego państwa (funkcja wynikająca z  obowiązywania
198 | WSGE
odrębnych przepisów).
Straż wykonuje zadania w zakresie porządku publicznego wynikające
z ustaw i aktów prawa miejscowego. Podstawowy katalog zadań dla straży gminnych (miejskich) został określony w ustawie o strażach gminnych
z 29 sierpnia 1997 roku w art. 11. Wykaz zadań wykonywanych przez każdą ze straży może się różnić od siebie, w zależności od priorytetów określonych przez gminę (miasto), realnie występujących zagrożeń i możliwości osobowo-technicznych. Do zadań wykonywanych przez straże gminne
(miejskie) o charakterze uogólnionym należy zaliczyć:
1) ochronę spokoju i porządku w miejscach publicznych;
2) czuwanie nad porządkiem i kontrolę ruchu drogowego;
3) współdziałanie z właściwymi podmiotami w zakresie ratowania życia
i zdrowia obywateli, pomocy w usuwaniu awarii technicznych i skutków klęsk żywiołowych oraz innych miejscowych zagrożeń;
4) zabezpieczenie miejsca przestępstwa, katastrofy lub innego podobnego zdarzenia;
5) ochrona obiektów komunalnych i użyteczności publicznej;
6) współdziałanie z organizatorami i innymi służbami w zakresie utrzymania porządku podczas zgromadzeń i imprez publicznych;
7) doprowadzanie osób nietrzeźwych do miejsc do tego przeznaczonych;
8) informowanie społeczności lokalnej o stanie i rodzajach zagrożeń;
9) konwojowanie dokumentów, przedmiotów wartościowych lub wartości pieniężnych dla potrzeb gminy (miasta);
10) wykonywanie zadań zleconych przez organy rządowe, a  wynikające
z odrębnych przepisów.
Pomimo trudności zastosowania jednolitych kryteriów klasyfikacji,
jest możliwość dokonania precyzyjnego określenia kilku podmiotów tworzących system organów państwowych, resortowych, samorządowych i innych, zapewniających bezpieczeństwo państwa, społeczeństwa i jednostki.
Do tych organów należą:
Po pierwsze – organy władzy ustawodawczej (Sejm, Senat), którym
poświęcony został rozdział IV Konstytucji;
Po drugie – organy władzy wykonawczej, określające strategię bezpieczeństwa państwa i realizujące tę strategię (Prezydent, Rada Ministrów
i Administracja Rządowa);
WSGE | 199
Po trzecie – organy sądownicze, zapewniające ścisłe przestrzeganie
prawa w sferze prawnego bezpieczeństwa (sądy i trybunały);
Po czwarte – system organów wewnętrznych (Policja, BOR) i służb
specjalnych (Agencja Wywiadu, ABW, CBA, SWW, SKW, ŻW) mające
prawo do wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych, powołane do bezpośredniego zwalczania zewnętrznych i wewnętrznych zagrożeń
w konkretnych formach i rodzajach przestępstw skierowanych przeciwko
bezpieczeństwu państwa i jego obywateli;
Po piąte – instytucje państwowe zapewniające bezpieczeństwo państwa na poziomie systemowym, tj. organy dokonujące czynności administracyjno-prawne w  zakresie: kontroli granicznej (SG), kontroli celnej
(SC), kontroli finansowej (GIKS), ochrony danych osobowych (GIODO),
ochrony informacji niejawnych;
Po szóste – system straży: straże gminne (miejskie), PSP, Straż Ochrony Kolei, Straż Parków Narodowych, Straż Leśna, Państwowa Staż Rybacka, Państwowa Straż Łowiecka.
W tym zaprezentowanym wykazie szczególne miejsce w bezpieczeństwie publicznym zajmuje pięć organów, które zostały w dostępny sposób
omówione. Natomiast pozostałe organy rządowe, samorządowe i administracyjne mają, oprócz ich zasadniczego przeznaczenia, rolę wspomagającą na podstawie planów współdziałania, zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego.
2.6 Bezpieczeństwo ekologiczne
Rozważania na temat bezpieczeństwa ekologicznego wypada rozpocząć od samego pojęcia terminu ekologia. Według Słownika języka polskiego z roku 1978 (tom 1 PWN, s. 521) – ekologia (gr.) to dziedzina biologii
badająca wzajemne stosunki między organizmami a otaczającym je środowiskiem. Natomiast w Encyklopedii PWN z roku 2003 – ekologia (gr.) to
nauka biologiczna zajmująca się strukturą i  funkcjonowaniem przyrody,
obejmująca całość zjawisk dotyczących wzajemnych zależności między organizmami a ich żywym i martwym środowiskiem. Po tym krótkim wyjaśnieniu należałoby określić pojęcie bezpieczeństwa ekologicznego. Według W.
Michajłowa – bezpieczeństwo ekologiczne to likwidacja lub zmniejszenie
do minimum zagrożeń zdrowia i życia człowieka, których źródłem jest
środowisko naturalne.
O wielkim znaczeniu bezpieczeństwa ekologicznego w systemie bez-
200 | WSGE
pieczeństwa wewnętrznego świadczy stanowisko wyrażone w  Strategii
Bezpieczeństwa Narodowego RP z roku 2007 w pkt. 75 i 76 s. 19. Nadrzędnym celem działań państwa w obszarze bezpieczeństwa ekologicznego jest
zapewnienie obywatelom warunków do lepszego życia w  zdrowym środowisku poprzez ochronę przyrody, w tym stymulowanie procesów zrównoważonego rozwoju. Osiągnięcie tego wymagać będzie w szczególności pełnego
wdrożenia standardów europejskich w sferze polityki ekologicznej, a zwłaszcza w odniesieniu do kompletności i stabilności regulacji prawnych, spójności
i efektów działań w zakresie monitoringu i kontroli, zakresu i efektów edukacyjnych oraz opracowywania i realizowania przez grupy i organizacje pozarządowe projektów na rzecz ochrony środowiska na terenie całego państwa
w systemie transgranicznym.
Bezpieczeństwo ekologiczne, zwane inaczej bezpieczeństwem środowiskowym, stanowi nowy znaczący wymiar bezpieczeństwa międzynarodowego i narodowego. Jest ono nie tylko działalnością w obszarze wewnętrznym jednego państwa, ale i  zewnętrznym, a  nawet sojuszniczym
(UE). Bezpieczeństwo ekologiczne, ujmując bardzo ogólnie, jest nie tylko
stanem, lecz procesem ewolucyjnym, podlegający zmianom w skali masowej.
Dzisiaj ekosfera podlega istotnym uwarunkowaniom niezbędnym do
rozwoju społeczeństwa proekologicznego, a  nawet istnienia poszczególnych narodów i  społeczności międzynarodowej. Dlatego też zagadnienia składające się na treść bezpieczeństwa ekologicznego, jego miejsce
w  procesach współistnienia społeczeństw, a  zwłaszcza wpływ na kształtowanie ekologicznej świadomości społecznej odgrywają ogromną rolę
w wieloaspektowym badaniu tej złożonej problematyki. Idzie również o to,
że  w  warunkach narastania współzależności międzynarodowych (żyjemy
w  „globalnej wiosce’’) i  wielu wyzwań, obok wciąż istniejących zagrożeń
militarnych pojawiły się też ekologiczne87. Wszelkiego rodzaju przemiany,
które zaszły na progu XXI, wieku dowiodły, że inaczej należy postrzegać
otaczające nas środowisko i bardziej skutecznie zwalczać zagrożenia ekologiczne na różnych poziomach administracji rządowej i samorządowej.
Środowisko jest swoistym systemem łączącym czynniki biotyczne i abiotyczne wpływające na rozwój gatunku lub populacji. Z tego wynika, że istnieje potrzeba teoretycznego odniesienia się do kryzysowych zjawisk i tendencji, ujawnienia ich najogólniejszych przyczyn, uwarunkowań i mechani87 S. Śladkowski, Podstawowe zagadnienia bezpieczeństwa ekologicznego, 2006,
s. 116.
WSGE | 201
zmów, a także aktywnego włączenia się w nurt tych działań praktycznych,
których celem jest eliminowanie lub pomniejszanie zgubnych dla przyrody
i człowieka procesów88.
Nie można nie zauważyć w ostatnich latach znaczącego postępu zarówno w teorii, jak i w praktycznym działaniu państw co do skuteczności
bezpieczeństwa ekologicznego. To wcale nie oznacza, że walka związana
z ochroną środowiska jest łatwa, z różnych względów, pomimo doskonalenia środków i technologii oczyszczania środowiska.
W różnych opracowaniach możemy spotkać definicje mówiące o istocie bezpieczeństwa ekologicznego. Jedną z  nich, moim zdaniem bardzo
trafną, jest definicja L. Zachera – bezpieczeństwo ekologiczne to stan ekosystemu, w którym ryzyko zakłóceń jego składowych jest niewielkie89.
Już z samej definicji tego pojęcia widzimy praktyczną działalność człowieka i  różnych podmiotów gospodarczych, które niosą zagrożenia dla
środowiska istot żywych. Problemem staje się fakt, że zaczynamy reagować
wtedy, kiedy zagrożenie już zaistniało lub za chwilę może nastąpić, tj. po
wykryciu zjawiska. Takie pojmowanie ochrony środowiska trwało przez
wiele lat, aż społeczność międzynarodowa zrozumiała, że bezpieczeństwo
ekologiczne staje się istotnym warunkiem bezpieczeństwa narodowego
i regionalnego oraz globalnego. Dlatego zaczęto tworzyć programy, wydawać ustawy i ujmować treści bezpieczeństwa ekologicznego w politykach
i strategiach bezpieczeństwa narodowego państw.
Jeśli bezpieczeństwo ekologiczne jest pojmowane jako wyobrażenie
działalności praktycznej człowieka, to musi być kategorią układów, stosunków międzynarodowych i negocjacji. Nie musi być czymś idealnym,
stanem trudnym lub wręcz niemożliwym do osiągnięcia. Należy raczej
dążyć do normalności i  zapewnienia możliwości istnienia w  danym,
sprzyjającym środowisku. Przewidywanie, prognozowanie i minimalizowanie skutków zagrożeń środowiska staje się prawdziwym wyzwaniem
dla współczesnych pokoleń. W tej działalności należy zwracać szczególną
uwagę na: obszary środowiskowe, czynniki zagrożeń środowiska, tendencje do rozwoju wypadków i katastrof, przewidywanie i ocenę możliwych
zagrożeń, ocenę wyników prognostycznych.
Należy przyjąć jako zasadę, że bezpieczeństwo ekologiczne może być
utrzymane pod warunkiem przestrzegania ustalonych norm i zasad przez
wszystkich bez wyjątku. To oznacza należyte utrzymanie istniejącego śro88 W. Tyburski, Pojednać się z ziemią, IPIR, Toruń 1993, s. 166.
89 L. Zacher, Bezpieczeństwo ekologiczne, Lublin 1991, s. 98.
202 | WSGE
dowiska i podejmowanie działań w celu przywrócenia do normy środowiska przyrodniczego lub jego znacznej poprawy. Najprostszym i najtańszym sposobem utrzymania środowiska przyrodniczego, w przekonaniu
autora, jest stosowanie jednej podstawowej zasady „nie zanieczyszczać
i nie zaśmiecać’’. Takie postępowanie wszystkich byłoby najtańsze i najbardziej skuteczne w utrzymaniu środowiska, w którym żyjemy i prowadzimy wszelką pozytywną działalność. Powstaje tylko jedno pytanie: czy
to jest trudne w realizacji w dzisiejszych uwarunkowaniach? Odpowiedź
może być prawdopodobnie tylko jedna – nie!
W takiej sytuacji nie daje się zdefiniować globalnego bezpieczeństwa
ekologicznego, ponieważ istnieją sprzeczności interesów w  obszarze gospodarczym, militarnym, społecznym i komunalnym. Zatem podejście do
bezpieczeństwa ekologicznego może być różne i zależne od świadomości
ekologicznej oraz istniejących zagrożeń środowiskowych. Wynika z tego,
że nie jest ono tym samym dla wszystkich zainteresowanych. Różnice interesów mogą często prowadzić do problemów natury politycznej w stosunkach międzynarodowych.
Przechodząc do problemów zagrożeń ekologicznych w  trzecim tysiącleciu, muszę wskazać na następujący podział zagrożeń, a mianowicie:
podmiotowy i przyczynowy. Z punktu widzenia podmiotu wyodrębnia się
zagrożenie ekologiczne – będące skutkiem działań, które przez zmianę naturalnego stosunku człowieka do biocenoz i biotopów mogą doprowadzić
populację do unicestwienia. Ich źródłami są głownie: załamanie równowagi przyrodniczej jako następstwo nadmiernej eksploatacji zasobów środowiska; zanieczyszczenie sfer ziemi i otoczenia przez substancje pochodzenia przemysłowego, transportowego i  komunalnego; postępująca degradacja ekosystemów wskutek zanieczyszczeń odpadami toksycznymi oraz
katastrof ekologicznych. Z punktu widzenia przedmiotowego, źródłami
zagrożeń są zdarzenia powodowane siłami przyrody i działalnością gospodarczą postrzegane jako: naturalne – skutki klęsk i katastrof żywiołowych
oraz cywilizacyjne – materialne zanieczyszczenia różnego rodzaju i typu
wprowadzane do otoczenia w toku działalności człowieka. Charakteryzują
się one ogromną złożonością, obejmują skutkami najczęściej wielkie obszary, są niezmiernie dynamiczne w swej fazie trwania oraz, co jest bardzo
ważne, pozostają w zależności od losowych czynników otoczenia. Wiodą
albo do degradacji, albo dewastacji środowiska lub do skrajnego przypadku, tj. do klęski ekologicznej.
W tym rozdziale starałem się zaprezentować w maksymalnym skrócie
WSGE | 203
zarys problemów dotyczących bezpieczeństwa ekologicznego i  jego roli
w systemie bezpieczeństwa państwa i po części globalnego. Jednocześnie
mam świadomość, że jest to wiedza bardzo ogólna. Dla zainteresowanych
polecam literaturę dodatkową z tej problematyki podaną w przypisach i w
zestawieniu bibliografii.
2.7 Bezpieczeństwo informacyjne
Wyjątkowo szybki rozwój technologii w gospodarce i systemach militarnych w  końcu XX wieku i  w początkach trzeciego tysiąclecia dały
się zaznaczyć szczególnie wyraźnym postępem w  dziedzinie komunikacji i technologii informacyjnej. Są to procesy związane przede wszystkim
z procesami decyzyjnymi w różnych obszarach, a nawet z kosmosem. Te
z kolei wymagają odpowiednich zasobów informacyjnych, które wiążą się
ze zdobywaniem informacji, przechowywaniem informacji, przekazywaniem, przetwarzaniem informacji i udostępnianiem informacji.
Powszechna dostępność do informacji, poza jej pozytywnymi czynnikami, powoduje również wystąpienie różnych nowych uwarunkowań
w dobie rozwoju wielu dziedzin. W nowych warunkach będą mieli przewagę tylko ci, którzy będą dysponowali wszechstronną, aktualną i wiarygodną informacją. To oznacza, że mając dostęp do informacji wszelkiego
rodzaju, w zależności od konkretnych zapotrzebowań, można wygrywać
z przeciwnikiem w dowolnym obszarze działania, w militarnym także.
Informacyjne oddziaływanie na zachowania i  postawy podmiotów międzynarodowych i narodowych, ochrona interesów państwowych
przed negatywnymi skutkami oddziaływań tych podmiotów powinna być
koordynowana w  ramach polityki i  strategii rządów, natomiast w  sferze
wykonawczej musi mieć charakter zdecentralizowany. W tym przypadku
byłaby związana z bezpieczeństwem narodowym, a zwłaszcza z ochroną
porządku konstytucyjnego, bezpieczeństwem militarnym i  publicznym,
ekonomicznym i społecznym, a także ekologicznym.
Aby przejść do dalszych rozważań na temat bezpieczeństwa informacyjnego, staje się koniecznym określenie podstawowych pojęć terminów,
aby niektóre treści, podane w tym podrozdziale, były jednakowo rozumiane przez wszystkich czytających. Na początek pojęcie informacja. Słownik
wyrazów obcych PWN z 1971 roku (s. 305) zawiera aż trzy objaśnienia tego
terminu, a mianowicie: 1) powiadomienie o czym, zakomunikowanie czego,
wiadomość, pouczenie; 2) urząd, biuro informacyjne o czymś; 3) w cyberne-
204 | WSGE
tyce – wyróżnienie jednego ze stanów układu.
Możemy również spotkać w literaturze wskazania, iż należy oddzielać
od siebie pojęcia – informacje i dane. Według amerykańskich autorów –
dane to surowe, bez analizy liczby i fakty zjawisk lub zdarzeń. Natomiast
informacje – to wynik uporządkowania danych lub ich przeanalizowania
w  jakiś znaczący sposób90. Ponadto jeden z  polskich uczonych P. Tyrała
twierdzi, że pojecie informacji należy połączyć terminami - dane i komunikat. Idąc dalej, ten sam autor uważa, że to są pojedyncze elementy komunikatu. Powołując się na teorię informacji, P. Tyrała podaje, że informacja
to miara niepewności zajścia zdarzenia spośród skończonego zbioru zdarzeń
możliwych, co prowadzi do wniosku, że tym więcej jest informacji, im mniej
prawdopodobne jest wystąpienie danego zdarzenia91. Dalej nie zamierzam
przytaczać ani autorów, ani ich definicji, ponieważ w istocie mają one dużo
wspólnego co do treści znaczeniowej, jak i  zasadniczej. Mam natomiast
uzasadnioną potrzebę poszerzenia obszaru tego terminu – informacji.
Definicja pojęcia informacja powinna uwzględniać rozwój nauki,
technologii informacyjnych i  postęp w  opracowywaniu nowych programów komputerowych. Już w  1995 roku niemieckie Ministerstwo Pracy
w raporcie Technologie XXI wieku wskazało, że jednym z nowych obszarów działalności człowieka w nowym tysiącleciu w zakresie technologii będzie neuroinformatyka i sztuczna inteligencja, która przetwarzanie danych
ma poszerzyć o przetwarzanie wiedzy. Natomiast amerykański ekspert od
technologii robotów Hans Moravec w książce pt. „Robot: od niezwykłej
maszyny do transcendentalnego umysłu” twierdzi, że już niedługo będzie
można wyprodukować „myślący pył’’ – mikroskopijne komputery niewidoczne gołym okiem i jednocześnie zdolne do publikacji i współdziałania.
Przewiduje także, że w pierwszych latach XXI wieku powstaną sieci inteligentne, które otoczą Ziemię, a system łączności będzie przypominał ludzki
system nerwowy92.
W zależności od celu, w jakim wykorzystujemy informacje, możemy je
najogólniej podzielić na wiarygodne i fałszywe, użyteczne i nieużytkowe,
aktualne i nieaktualne, mylące i jeszcze inne. Natomiast każda użytkowa
informacja musi podlegać wnikliwej ocenie. Dlatego konieczne jest okre90 J. A. Stoner, R. E. Freeman, D. R. Glibert jr., Kierowanie, Warszawa 1999,
s. 589.
91 P. Tyrała, Zarządzanie kryzysowe. Ryzyko – bezpieczeństwo – obronność, Toruń 2001, s.47.
92 P. Bączek, Zagrożenie informacyjne a  bezpieczeństwo państwa polskiego, Toruń 2005 s.45.
WSGE | 205
ślenie cech, które umożliwiłyby ocenę przydatności konkretnej informacji.
Wspomniani już autorzy: J. Stoner, R. Freeman i  D. Gilbert wyróżniają
cztery następujące cechy, a mianowicie: jakość, aktualność, ilość, znaczenie dla potrzeb zarządzania. Z tym, że jakość w ich rozumieniu wiąże się
ściśle z dokładnością, tzn. im większa dokładność, tym wyższa jakość.
Nieco inaczej definiuje pojęcie jakości informacji P. Tyrała, tj. poprzez
ogół właściwości informacji, które wiążą się ze zdolnością zaspokojenia
stwierdzonych lub przewidywanych potrzeb użytkownika informacji. Do
tych pożądanych cech informacji autor zalicza: aktualność, dokładność,
elastyczność, jednoznaczność, rzetelność, wartość i wystarczalność.
Ta duża liczba cech, które charakteryzują informacje, może powodować konieczność dokonywania wyboru już na początkowym etapie pozyskiwania, gdyż podczas selekcji dużej ilości danych może dochodzić do
niewspółmiernego wysiłku i  niepotrzebnego zamieszania w  organizacji
oraz w procesie podejmowania decyzji. Nadmiar informacji bywa najczęściej szkodliwy.
Cywilizacja współczesna opiera swoją działalność w każdym obszarze
na informacji. To oznacza, że korzystanie z informacji jest dzisiaj czymś
naturalnym i  powszechnym. Widzimy sami, jak obecne społeczeństwa
przechodzą w szybkim tempie przeobrażenia, ze społeczności przemysłowej ewolucyjnie przeobrażają się w społeczność informacyjną. Pracownicy
porzucają tradycyjne, niegdyś bardzo atrakcyjne zawody i podejmują pracę w usługach, w edukacji oraz w zawodach opartych głównie na wiedzy, tj.
związanych z wytwarzaniem, przetwarzaniem i obrotem informacji, a także z automatyzacją procesów produkcyjnych.
Informacja, która jest podstawą systemu wiedzy, staje się istotnym elementem warunkującym sukces.
Funkcja organizowania zawiera w sobie struktury w Państwowej Straży Pożarnej, tj. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, komendy
wojewódzkie, komendy rejonowe, jednostki ratowniczo-gaśnicze, szkoły
pożarnicze, ośrodki szkolenia i placówki naukowo-badawcze. Funkcje planowania i organizowania muszą być funkcjami wyprzedzającymi w stosunku do realizacji zadań związanych z osiąganiem zasadniczego celu, do
którego powołana Państwowa Straż Pożarna.
Funkcja pobudzania Państwowej Straży Pożarnej, w  ogólnym systemie bezpieczeństwa publicznego, polega na formach oddziaływania na
otoczenie. Funkcja pobudzania polega również na motywowaniu poszczególnych elementów mających wpływ na stan bezpieczeństwa publicznego
do podejmowania działań zmierzających do osiągnięcia celu głównego, jakim jest w tym przypadku – zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz bezpieczeństwa przed skutkami innych miejscowych zagrożeń
(powodzie, wichury, awarie techniczne i inne).
WSGE | 191
Funkcja kontrolowania jest realizowana w systemie działań na rzecz
bezpieczeństwa publicznego państwa. Funkcja ta wynika z  charakteru
podstawowych czynności i zadań, jakie PSP realizuje w ramach nabytych
uprawnień ustawowych.
Ogólnie można stwierdzić, że funkcja kontrolowania obejmuje szereg różnorodnych czynności polegających na porównywaniu rzeczywistego stanu bądź przebiegu działań, postaw i zachowań z przyjętymi ogólnie
obowiązującymi normami, przepisami, planami ustalonymi przy realizacji
innych funkcji, o których już była mowa poprzednio.
W wyniku realizacji funkcji kontrolowania organy PSP są uprawnione
do nakazania, w trybie decyzji, usunięcia stwierdzonych uchybień w stanie
bezpieczeństwa przeciwpożarowego; wstrzymania prac powodujących powstanie bezpośredniego niebezpieczeństwa pożaru bądź innego miejscowego zagrożenia; zakazu użytkowania maszyn, urządzeń, środków transportu, eksploatacji pomieszczeń, obiektów lub ich części, o ile stwierdzone
nieprawidłowości naruszają ustalony stan bezpieczeństwa publicznego
w zakresie ochrony przeciwpożarowej i innych miejscowych zagrożeń.
Reasumując, można stwierdzić, że  funkcje realizowane przez Państwową Staż Pożarną na rzecz stanu bezpieczeństwa publicznego państwa
są niczym innym, jak realizowaniem kierowania jednostkami organizacyjnymi zobowiązanymi do wykonywania czynności związanych z ochroną
przeciwpożarową ludzi i ich mienia, a także zwalczaniem skutków innych
miejscowych zagrożeń.
W świetle Ustawy o Państwowej Straży Pożarnej z dnia 24 sierpnia
1991 roku jej podstawowymi zadaniami są:
1) rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń;
2) organizowanie i  prowadzenie akcji ratowniczych w  czasie pożarów,
klęsk żywiołowych lub likwidacji miejscowych zagrożeń;
3) wykonywanie pomocniczych specjalistycznych czynności ratowniczych w czasie klęsk żywiołowych lub likwidacji miejscowych zagrożeń przez inne służby ratownicze;
4) kształcenie kadr dla potrzeb Państwowej Straży Pożarnej i innych jednostek ochrony przeciwpożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności;
5) nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych;
6) prowadzenie prac naukowo-badawczych w zakresie ochrony przeciw-
192 | WSGE
pożarowej oraz ochrony ludności;
7) współpraca z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych
w zakresie niezbędnym do realizacji jego zadań ustawowych;
8) współdziałanie ze strażami pożarnymi i  służbami ratowniczymi innych państw oraz ich organizacjami międzynarodowymi na podstawie wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych oraz
odrębnych przepisów;
9) realizacja innych zadań wynikających z wiążących Rzeczpospolitą Polską umów międzynarodowych na zasadach i w zakresie w nich określonych.
Centralnym organem (art. 9 ustawy) administracji rządowej w sprawach organizacji Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego oraz ochrony przeciwpożarowej jest Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, podległy ministrowi do spraw wewnętrznych. Komendanta Głównego
PSP powołuje spośród oficerów Państwowej Straży Pożarnej i  odwołuje
Prezes Rady Ministrów, na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
2.5.4 Obrona Cywilna Kraju
Obrona Cywilna Kraju (OCK) jest ważnym podmiotem w systemie
bezpieczeństwa powszechnego państwa, a jednocześnie jednym z elementów bezpieczeństwa publicznego. Obrona Cywilna Kraju, na mocy Ustawy
z dnia 21 listopada 1967 roku wykonuje takie zadania, jak: ochrona ludności, udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny i współdziałanie
z odpowiednimi podmiotami w walce z klęskami żywiołowymi i z zagrożeniem środowiska w usuwaniu ich skutków.
Stosownie do podziału administracyjnego kraju, Obrona Cywilna jest
zorganizowana na wszystkich poziomach struktury państwa. Na szczeblu
centralnym – Szef Obrony Cywilnej Kraju, województwa – wojewoda, powiatu – starosta, gminy – wójt (burmistrz i prezydent miasta).
Wyżej wymienione organy wykonują zadania przy pomocy Rządowego Zespołu Koordynacji Kryzysowej i zespołów reagowania kryzysowego,
tj. wojewódzkiego, powiatowego i  gminnego. Wiele spraw dotyczących
problematyki bezpieczeństwa publicznego oraz ochrony porządku konstytucyjnego reguluje ustawa z dnia 21 czerwca 2002 roku o stanie wyjątko-
-wym i ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzysowym.
WSGE | 193
Artykuł 2. Ustawy z  dnia 21 kwietnia 2002 roku określa dokładnie
warunki wprowadzenia stanu wyjątkowego, które odnoszą się do bezpieczeństwa publicznego porządku konstytucyjnego. Ten artykuł stanowi
również, że stan wyjątkowy wprowadza się na terytorium RP w sytuacji
szczególnego zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa i  bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego, w tym powodowanego działaniami terrorystycznymi, które mogą być usunięte przez użycie zwyczajnych środków konstytucyjnych. Do najważniejszych postanowień w myśl
tej ustawy należą:
1) Działania przywracające konstytucyjny ustrój państwa, bezpieczeństwo obywateli lub porządek publiczny, a w szczególności koordynację oraz kontrolę funkcjonowania administracji rządowej i samorządowej
wykonuje Prezes Rady Ministrów i wojewoda w przypadku wprowadzenia
stanu wyjątkowego na obszarze odpowiednio większym niż obszar jednego województwa oraz na obszarze jednego lub części województwa.
2) Jeśli organy gminy, powiatu lub samorządu województwa nie wykazują dostatecznej skuteczności w wykonywaniu zadań publicznych lub
w realizacji zadań wynikających z przepisów o wprowadzeniu stanu wyjątkowego, Prezes Rady Ministrów na wniosek właściwego wojewody może
zawiesić te organy do czasu zniesienia stanu wyjątkowego lub na czas określony i ustanowić w ich miejsce zarząd komisaryczny sprawowany przez
komisarza rządowego.
Tu należy mocno podkreślić fakt stanu wyjątkowego, który jako instytucja stanów nadzwyczajnych służy przede wszystkim organom państwa,
a one mogą go wykorzystać w celu wykonywania swoich zadań w sposób,
jaki w  normalnych warunkach jest niemożliwy ze względu na ochronę
praw człowieka i  swobód obywatelskich. I dlatego wprowadzenie stanu
nadzwyczajnego jest tak mocno ograniczone niekonstytucyjnymi, lecz innymi ważnymi warunkami.
Zgodnie z  ustawą z  dnia 5 czerwca 1998 roku o  administracji rządowej wojewoda jest przedstawicielem Rady Ministrów w województwie
i  dlatego, zgodnie z  prawem, spełnia najważniejszą rolę w  zakresie bezpieczeństwa wewnętrznego, a  tym samym bezpieczeństwa publicznego.
Stąd wojewoda organizuje i realizuje współdziałanie wszystkich jednostek
organizacyjnych województwa (służb, straży i inspekcji) w zakresie: zapobiegania zagrożeniom życia, zdrowia i mienia; utrzymania bezpieczeństwa
i porządku publicznego; zapobiegania klęskom żywiołowym i innym zagrożeniom, a także usuwania ich skutków; ochrony praw obywatelskich.
194 | WSGE
W wyżej wymienionym zakresie wojewoda ma prawo wydawania poleceń wszystkim organom administracji rządowej i organom samorządu
terytorialnego – nie tylko w sytuacjach nadzwyczajnych. Bardzo ważnym
uprawnieniem wojewody jest również wydawanie rozporządzeń porządkowych w zakresie nieuregulowanym w ustawach lub innych przepisach,
jeśli zachodzi konieczność ochrony życia, zdrowia lub mienia w celu zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Bardzo ważną rolę spełnia powiat w systemie również Obrony Cywilnej w sferze bezpieczeństwa wewnętrznego. Władze powiatu działają na
podstawie ustawy z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym,
a dotyczącym ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej oraz zapobiegania innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia, zdrowia i mienia
obywateli na terenie powiatu. Starosta, będący zwierzchnikiem powiatowych służb, straży i inspekcji oraz zespołu zarządzania kryzysowego, w sytuacjach szczególnych kieruje nimi w  czasie każdej akcji. Bardzo ważne
jest również to, że  zarząd powiatu, któremu przewodniczy starosta, ma
uprawnienia podobne do uprawnień wojewody w zakresie bezpieczeństwa
i porządku publicznego, o ile dotyczy to obszaru nieuregulowanego w odrębnych ustawach lub rozporządzeniach, a przyczyny wydawania powiatowych przepisów porządkowych występują na terenie więcej niż jednej
gminy.
A teraz przejdźmy do niższego szczebla odpowiedzialności za bezpieczeństwo wewnętrzne, jakim jest gmina. Gmina na mocy ustawy z dnia
8 marca 1990 roku o samorządzie gminnym odpowiada za zaspokojenie
zbiorowych potrzeb wspólnoty, tj. bezpieczeństwa obywateli, porządku
publicznego, ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej.
Na szczeblu gminy istnieje organ w  sprawach zarządzania kryzysowego. Tym organem na terenie gminy jest wójt, burmistrz, prezydent
miasta. Do realizacji zadań wójt, burmistrz, prezydent miasta ma Gminny
Zespół Zarządzania Kryzysowego, do którego należy: kierowanie monitorowaniem, planowaniem, reagowaniem i usuwaniem skutków zagrożeń
na terenie gminy; realizacja zadań z zakresu planowania cywilnego, w tym
realizacja zaleceń do gminnego planu zarządzania kryzysowego, opracowywanie i przedkładanie staroście do zatwierdzenia gminnego planu zarządzania kryzysowego; wykonywanie przedsięwzięć wynikających z planu operacyjnego funkcjonowania gminy, miasta.
W skład zespołu gminnego, którego pracami kieruje wójt, burmistrz,
prezydent miasta, wchodzą osoby powołane spośród: osób zatrudnionych
WSGE | 195
w  urzędzie gminy, gminnych jednostkach organizacyjnych lub jednostkach pomocniczych; pracowników zespolonych służb, inspekcji i  straży,
skierowanych przez przełożonych do wykonywania zadań w tym zespole
na wniosek wójta, burmistrza, prezydenta miasta; przedstawicieli społecznych organizacji ratowniczych. W skład zespołu gminnego mogą wchodzić inne osoby zaproszone przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta
według potrzeb w danym rejonie.
Po dokonaniu analizy stanu faktycznego i przewidywalnych zagrożeń
dochodzę do wniosku, że odpowiedzialność za bezpieczeństwo publiczne
na lądzie, wodzie i w powietrzu ponoszą wszystkie organy struktury rządowej i samorządowej na różnych poziomach i w różnym zakresie, a także
my sami – obywatele, bez względu na wiek, płeć i przynależność społeczną
w państwie. Zatem jaszcze raz wysuwam twierdzenie, że najwyższą wartością współczesnego człowieka jest bezpieczeństwo.
2.5.5 Straż gminna (miejska)
Straże gminne (miejskie) są w Polsce od 1990 roku jako samorządowa,
umundurowana formacja powoływana do ochrony porządku publicznego
na terenie gminy i spełniająca służebną rolę wobec społeczności lokalnej.
Na początku podstawę prawną działalności straży stanowiła ustawa z dnia
6 kwietnia 1990 roku o Policji, rozdz. 4. Od 1 stycznia 1998 roku obowiązuje ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku o strażach gminnych, która całościowo reguluje funkcjonowanie straży, rezygnując tym samym z zapisów
ustawy o Policji.
Z zapisów tej ustawy wynika jednoznacznie, że powoływanie straży
gminnej (miejskiej) nie jest obligatoryjne. Gmina może powołać straż
w  dowolnym momencie i  może ją rozwiązać także w  dowolnym czasie.
Straż gminna (miejska) ma wykonywać zadania przede wszystkim własne
gminy (miasta), polegające na ochronie porządku publicznego i  bezpieczeństwa obywateli na jej terenie, jak również może wykonywać zadania
zlecone gminie przez administrację rządową85.
Koszty funkcjonowania straży w całości pokrywane są z budżetu gminy (miasta). To gmina, a właściwie organ powołujący straż do życia – rada
gminy (miasta) – określa stan etatowy, strukturę organizacyjną, a także ma
85 Istnieją poważne rozbieżności pomiędzy pojęciami – porządek publiczny i  bezpieczeństwo publiczne, chociaż należy przyznać, że  bardzo trudno przeprowadzić wyraźną granicę podziału. Jest na pewno wspólna płaszczyzna
działania i te dwa pojęcia się pokrywają, a przynajmniej się nie wykluczają.
196 | WSGE
istotny wpływ na wyposażenie straży. Całkowity nadzór nad działalnością
straży sprawuje wójt (burmistrz, prezydent), natomiast w zakresie specjalnym – Komendant Główny Policji, poprzez właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego Policji.
Należy traktować jako fakt, że straż jest jednostką organizacyjną gminy (miasta), jednakże w szczególnych przypadkach rada gminy może postanowić o umiejscowieniu komendy straży w strukturze urzędu gminy.
Strażą kieruje komendant powoływany i odwoływany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) po zasięgnięciu opinii właściwego terytorialnie
komendanta wojewódzkiego Policji.
Rada gminy, podejmując decyzję (w formie uchwały) o  powołaniu
straży, musi uwzględniać koszty z tym związane. Koszty te obejmują: wynagrodzenia zatrudnionych strażników, świadczenia socjalne, utrzymanie
siedziby straży, zakup wyposażenia i sprzętu oraz eksploatację, umundurowanie strażników i  inne. Gmina musi być pewna, jaką część swojego
budżetu rocznie może przeznaczyć na funkcjonowanie straży. W  zależności od tej kwoty gmina podejmuje decyzję także o liczbie etatów przeznaczonych dla straży. Liczba zatrudnionych strażników to także wynik
zakresu zadań, jakie mają być przez straż wykonywane w celu utrzymania porządku publicznego i ochrony bezpieczeństwa obywateli na terenie
gminy (miasta). Jak widać, występuje zależność bezpośrednia, im więcej
zadań, tym liczniejsza straż gminna (miejska), lepiej wyposażona i lepiej
wyszkolona. Natomiast im liczniejsza straż, tym większe potrzeby lokalowe. Można zatem stwierdzić, że tylko bogate gminy, tworzące liczne straże,
powołują je jako jednostki organizacyjne gminy. Z doświadczenia w Polsce wynika, że zazwyczaj jednostkami takimi są straże gminne (miejskie)
zatrudniające ponad 30 osób86.
Z dniem 1 maja 2004 roku Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, w związku z czym stało się koniecznym dokonywanie harmonizacji
polskiego systemu prawa z prawem unijnym, a także uznanie nadrzędności prawa wspólnotowego nad prawem wewnętrznym i  bezpośredniego
skutku prawa wspólnotowego. Ponieważ Unia Europejska wielką wagę
przywiązuje do problemów bezpieczeństwa i porządku publicznego, dlatego musiało to w sposób bezpośredni wpłynąć na zasady funkcjonowania
Policji w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego.
2.5.2 Straż Graniczna
Kolejnym organem w systemie bezpieczeństwa publicznego jest Staż
Graniczna (SG), jednolita umundurowana i  uzbrojona formacja, powołana do wykonywania zadania ochrony granicy państwowej RP na lądzie
i morzu oraz kontroli ruchu granicznego. Na podstawie Ustawy z dnia 12
października 1990 roku do podstawowych zadań Straży Granicznej należą:
1) ochrona granicy państwowej;
2) organizowanie i dokonywanie kontroli ruchu granicznego;
3) wydawanie zezwoleń na przekraczanie granicy państwowej, w  tym
wiz;
4) rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw i wykroczeń
oraz ściganie ich sprawców, w zakresie właściwości Straży Granicznej;
5) zapewnienie bezpieczeństwa w  komunikacji międzynarodowej i  porządku publicznego w  zasięgu terytorialnym przejścia granicznego,
a także w strefie nadgranicznej;
6) osadzanie i utrzymywanie znaków granicznych na lądzie oraz sporządzanie, aktualizacja i przechowywanie granicznej dokumentacji geodezyjnej i kartograficznej;
7) ochrona nienaruszalności znaków i  urządzeń służących do ochrony
granicy państwowej;
8) gromadzenie i  przetwarzanie informacji z  zakresu ochrony granicy
państwowej i kontroli ruchu granicznego oraz udostępnianie ich właściwym organom państwowym;
9) nadzór nad eksploatacją polskich obszarów morskich oraz przestrzeganiem przez statki przepisów obowiązujących na tych obszarach;
10) ochrona granicy państwowej w  przestrzeni powietrznej RP poprzez
prowadzenie obserwacji statków powietrznych i obiektów latających
WSGE | 185
przez granicę państwową na małych wysokościach oraz informowanie
o tych przelotach jednostek Sił Powietrznych Sił Zbrojnych RP;
11) zapobieganie transportowaniu, bez zezwolenia wymaganego w  myśl
odrębnych przepisów, przez granicę państwową odpadów, szkodliwych substancji chemicznych oraz materiałów jądrowych i  promieniotwórczych, a także zanieczyszczaniu wód granicznych;
12) zapobieganie przemieszczaniu, bez zezwolenia wymaganego w  myśl
odrębnych przepisów, przez granicę państwową środków odurzających i substancji psychotropowych oraz broni, amunicji i materiałów
wybuchowych;
13) wykonywanie zadań określonych w innych ustawach;
14) wykonywanie zadań wynikających z umów i porozumień międzynarodowych na zasadach i w zakresie w nich określonych;
15) współdziałanie z organami ochrony granic innych państw w zakresie
ochrony granicy państwowej i kontroli ruchu granicznego.
Stosownie do uprawnień, w świetle ustawy, Straż Graniczna wykonuje
zadania wchodzące w  zakres bezpieczeństwa publicznego, tzn. przeciwdziałania przestępstwom i wykroczeniom, a także ścigania ich sprawców
oraz zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego w zasięgu terytorialnym przejścia granicznego i w strefie nadgranicznej.
Należy tu i teraz zaznaczyć, iż ważną cechą odróżniającą SG od Policji
jest fakt, że nie funkcjonuje ona w ramach administracji zespolonej w województwie; jej struktura organizacyjna nie jest związana z podziałem administracyjnym państwa82.
Uwzględniając ustawowe zadania SG, charakter ich realizacji oraz
cel działania w  systemie bezpieczeństwa wewnętrznego, można wyodrębnić następujące funkcje Straży Granicznej: funkcję kontrolną, funkcję operacyjną, funkcję interwencyjną, funkcję wykrywczą i  funkcję
egzekucyjną.
Funkcja kontrolna Straży Granicznej jest, jeśli nie najwyższą, to
na pewno jedną z najważniejszych funkcji. Kontrola obejmuje cały ruch
graniczny, wszystkiego co podlega kontroli, tj. dokładnego sprawdzenia,
zwłaszcza środków niedozwolonych do przewożenia. Funkcja ta jest re82 B. Wiśniewski, S. Zalewski, Bezpieczeństwo wewnętrzne RP w ujęciu system- owym i zadań administracji publicznej, Wydawnictwo WSA Bielsko-Biała 2006,
s. 92.
186 | WSGE
alizowana przez funkcjonariuszy SG głównie na granicznych placówkach
kontrolnych.
Funkcja operacyjna to przede wszystkim fizyczna ochrona granicy
państwowej, zatrzymanie osób usiłujących lub popełniających przestępstwo podczas nielegalnego przekraczania granicy; zapobieganie transportowaniu przez granicę odpadów, szkodliwych substancji chemicznych
oraz materiałów jądrowych i promieniotwórczych, środków odurzających
i substancji psychotropowych oraz broni, amunicji i materiałów wybuchowych.
Funkcja interwencyjna jest realizowana za pomocą interwencji bezpośredniej i środków przymusu bezpośredniego w celu zapewnienia porządku publicznego w rejonie przejść granicznych i w strefie nadgranicznej. Taka interwencja ze strony funkcjonariuszy SG może być w  każdej
chwili, bez względu na porę doby, gdyż częstotliwość naruszeń przepisów
granicznych nie spada, a liczba rodzajów przestępczości rośnie.
Funkcja wykrywcza SG wiąże się przede wszystkim z  dokonywaniem kontroli osobistej, a także przeglądaniem zawartości bagaży, sprawdzaniem ładunków w portach morskich i na dworcach kolejowych oraz
w środkach komunikacji lotniczej, drogowej i wodnej w celu wykluczenia
możliwości popełnienia przestępstw lub wykroczeń, zwłaszcza skierowanych przeciwko nienaruszalności granicy państwowej lub bezpieczeństwu
w międzynarodowej komunikacji.
Funkcja egzekucyjna obejmuje realizację czynności celnej na mniejszej części przejść granicznych o charakterze trzeciorzędnym przez funkcjonariuszy Straży Granicznej; są to przejścia dla ruchu lokalnego.
Przedstawione funkcje mają na celu wskazanie zasadniczych kierunków
działania, w rzeczywistości te funkcje przeplatają się ze sobą83.
Centralnym organem administracji rządowej właściwym w sprawach
ochrony granicy państwowej i kontroli ruchu granicznego jest Komendant
Główny Straży Granicznej podległy Ministrowi Spraw Wewnętrznych
i Administracji. Komendanta Głównego SG powołuje i odwołuje Prezes
Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Zastępców Komendanta Głównego SG powołuje i odwołuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego SG.
Komendant Główny Straży Granicznej jest przełożonym wszystkich
83 W. Pokruszyński, T. Terlikowski, K. Straszewski, System bezpieczeństwa pu- blicznego Polski, Wydawnictwo AON 1996, s. 170.
WSGE | 187
funkcjonariuszy Straży Granicznej zwanych funkcjonariuszami.
Zgodnie z art. 5. Ustawy terenowymi organami Straży Granicznej są: 1)
komendanci oddziałów Straży Granicznej, 2) komendanci placówek i dywizjonów Straży Granicznej. Komendanta oddziału SG powołuje i odwołuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta
Głównego SG. Zastępców komendanta oddziału SG powołuje i odwołuje
Komendant Główny SG na wniosek komendanta oddziału SG. Komendanta placówki i  dywizjonu Straży Granicznej powołuje i  odwołuje Komendant Główny Straży Granicznej na wniosek komendanta oddziału SG.
Komendant Główny Straży Granicznej wykonuje swoje zadania przy
pomocy podległego mu urzędu – Komendy Głównej Straży Granicznej,
zwanej Komendą Główną. Komendanci oddziałów, komendanci placówek
oraz komendanci dywizjonów wykonują swoje zadania przy pomocy podległych im urzędów – komend oddziałów, placówek i dywizjonów.
Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i  Administracji
z dnia 11 grudnia 2001 roku utworzono 12 oddziałów Straży Granicznej
na terytorium RP. Tymi oddziałami są:
1) Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej im. gen. bryg. Tomasza Gorzechowskiego z siedzibą w Przemyślu.
2) Karpacki Oddział Straży Granicznej im. 1 Pułku Strzelców Podhalańskich z siedzibą Nowym Sączu.
3) Lubuski Oddział Straży Granicznej z siedzibą w Krośnie Odrzańskim.
4) Łużycki Oddział Straży Granicznej z siedzibą w Lubaniu.
5) Morski Oddział Straży Granicznej z siedzibą w Gdańsku.
6) Nadbużański Oddział Straży Granicznej im. 27 Wołyńskiej Dywizji
Armii Krajowej z siedzibą w Chełmie.
7) Podlaski Oddział Straży Granicznej im. gen. dyw. Henryka Minkiewicza z siedzibą w Białymstoku.
8) Pomorski Oddział Straży Granicznej z siedzibą w Szczecinie.
9) Sudecki Oddział Straży Granicznej im. Ziemi Kłodzkiej z  siedzibą
w Kłodzku.
10) Śląski Oddział Straży Granicznej im. Powstańców Śląskich z siedzibą
w Raciborzu.
11) Warmińsko-Mazurski Oddział Straży Granicznej z  siedzibą
w Kętrzynie.
12) Nadwiślański Oddział Straży Granicznej z siedzibą w Warszawie.
Należy zaznaczyć, że utworzone Oddziały Straży Granicznej na terytorium RP obejmują swoim zasięgiem działania obszary wszystkich woje-
188 | WSGE
wództw, co sprzyja w utrzymaniu ich bezpieczeństwa publicznego.
2.5.3 Państwowa Straż Pożarna
Państwowa Straż Pożarna (PSP) jest jednym z głównych elementów
systemu bezpieczeństwa publicznego państwa. Jako jeden z  podmiotów
realizujących zadania w ogólnym systemie, funkcjonuje według określonych zasad postępowania. W postępowaniu tym można wyodrębnić takie
funkcje, jak:
. funkcja główna – obejmująca działalność w zakresie rozpoznawania i zapobiegania zagrożeniom pożarowym oraz innym miejscowym zagrożeniom, a także działalność ratowniczą, której zadaniem jest ochrona
życia, zdrowia oraz mienia przed pożarami oraz skutkami innych miejscowych zagrożeń;
. funkcja pomocnicza – obejmująca działalność szkoleniowo-kadrową i logistyczną, informacyjną i inną;
. funkcja kierownicza – obejmująca wszystkie rodzaje i zakresy działalności oraz na wszystkich poziomach struktury organizacyjnej.
Można wysunąć twierdzenie, że  tymi trzema funkcjami jest objęta
działalność Państwowej Straży Pożarnej i opartego na niej, jako bazie zasadniczej, Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) utworzonego na mocy Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej. Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy obejmuje jednostki
ochrony przeciwpożarowej oraz właściwe inspekcje, straże, służby, instytucje oraz podmioty, które dobrowolnie w drodze umowy cywilnoprawnej
godzą się współdziałać w akcjach ratowniczych. Jest on postrzegany jako
zespół przedsięwzięć organizacyjnych, szkoleniowych, materiałowo-technicznych, finansowych, obejmujących prognozowanie, rozpoznawanie
i zwalczanie pożarów, klęsk żywiołowych i miejscowych zagrożeń, a także
organizację i kierowanie akcjami ratowniczymi, skupiający w uporządkowanej wewnętrznie strukturze jednostki ochrony przeciwpożarowej w celu
ratowania życia, zdrowia, mienia i środowiska84.
Nadzór nad funkcjonowaniem KSRG sprawuje minister spraw wewnętrznych, który jest ustawowo zobowiązany do zapewnienia bezpieczeństwa publicznego państwa. Organami Państwowej Straży Pożarnej,
jako podstawowej bazy KSRG, są: organ centralny- Komendant Główny
Państwowej Straży Pożarnej oraz terenowe-komendanci wojewódzcy
84 System Ratowniczo – Gaśniczy „,Ratownictwo’’ Nr 1, 1994.
WSGE | 189
oraz rejonowi, którzy są jednocześnie organizatorami i  koordynatorami
systemu ratowniczo-gaśniczego.
Zatem Państwowa Straż Pożarna spełnia podstawową funkcję zapewnienia sprawnej organizacji działań na rzecz funkcjonowania KSRG. Ma
to doprowadzić do osiągnięcia podstawowego celu, jakim jest zapewnienie
należytego stanu bezpieczeństwa przeciwpożarowego oraz bezpieczeństwa
przed skutkami innych miejscowych zagrożeń.
Aby działania skierowane na osiągnięcie podstawowego celu były skuteczne, muszą być realizowane na podstawie powszechnie przyjętej zasady
„sprawnej organizacji działań’’, która obejmuje m.in. takie elementy, jak:
wybór celu, określenie sił i środków, przygotowanie, wykonanie, kontrolowanie i korygowanie.
Te podstawowe elementy sprawnej organizacji działań, odnoszą się
w całości do wymienionych na wstępie trzech ogólnych funkcji PSP w systemie bezpieczeństwa publicznego państwa. Stanowią one jakby niezbędny warunek, aby system mógł funkcjonować racjonalnie poprzez realizację tak zwanych działań kierowniczych. Natomiast działania kierownicze
mogą występować zarówno podczas wypełniania funkcji podstawowej
odnoszącej się do rozpoznawania i zapobiegania zagrożeniom oraz prowadzenia akcji ratowniczych, mających na celu ochronę życia i zdrowia ludzi
oraz zabezpieczenie mienia przed pożarami i  skutkami innych miejscowych zagrożeń. Działania kierownicze mają także swoje miejsce w funkcjach pomocniczych, na przykład podczas korygowania wcześniej ustalonych działań.
Z elementów składających się na sprawną organizację działań, którą
można określić jako działania kierownicze na poszczególnych poziomach
struktury organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej, możemy wyodrębnić cztery podstawowe funkcje PSP w systemie bezpieczeństwa publicznego w zakresie walki z pożarami i skutkami innych zagrożeń, a mianowicie:
1) funkcja planowania;
2) funkcja organizowania;
3) funkcja pobudzania;
4) funkcja kontrolna.
Funkcja planowania, w zakresie realizacji zadań przez PSP na rzecz
walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożenia-mi, spełnia wiodącą rolę. Jej głównym zadaniem jest sformułowanie
(określenie) wszystkich możliwych działań, mających na celu zapewnienie
190 | WSGE
osiągnięcia założonych celów. Punktem wyjścia, podczas realizacji funkcji
planowania, są ogólne cele i  zadania wynikające z  ustaw i  aktów wykonawczych. Planowanie działań PSP odbywa się na rożnych poziomach jej
struktury organizacyjnej w systemie administracji rządowej.
Istotnym elementem funkcji planowania jest działalność związana
z  prognozowaniem zagrożeń wywołanych przez człowieka lub naturę.
Chodzi tu o prognozowanie głównie rozwoju sytuacji przewidywalnych.
Prognozowanie obejmuje przede wszystkim stan bezpieczeństwa
przeciwpożarowego, jak i  zmieniających się warunków zaistnienia innych kategorii zagrożeń, np. powodziowych. Na podstawie wyników prognozowania podczas realizacji funkcji planowania określa się m.in. takie
elementy, jak: współdziałanie pomiędzy poszczególnymi podmiotami
ratowniczymi, rodzaje i ilości sił i środków, rodzaje programów i kierunków szkolenia w zakresie wykonywania zadań przez jednostki Państwowej
Straży Pożarnej.
Funkcja organizowania obejmuje całokształt wynikających z planowania czynności przygotowawczych niezbędnych do wykonania podstawowego zadania. Funkcja organizowania wyraża się w PSP w tym, że w wyniku przeprowadzonych działań związanych z realizacją funkcji planowania
są tworzone takie struktury organizacyjne, które mają zapewnić realizację
nadrzędnego zadania polegającego na ochronie życia i zdrowia ludzkiego
oraz mienia przed pożarami czy skutkami innych miejscowych zagrożeń.
SZKOLENIA | Szkolenia dla firm | Szkolenia wewnętrzne | atak socjotechniczny | audyt socjotechniczny | bezpieczeństwo biznesu | inwigilacja | inżynieria społeczna | język ciała | język gestów | kłamstwo | komunikacja niewerbalna | kontrwywiad | metody przesłuchań | metody rozpoznawania kłamstwa | metody socjotechniczne | mikroekspersja | mikrogrymasy | mimika twarzy | mowa ciała | mowa ciała kłamcy | narzędzia manipulacji | narzędzia socjotechniczne | sposoby warunkowania zachowań | sposoby wywierania wpływu | narzędzia warunkowania zachowań | narzędzia wywierania wpływu | nauka kłamania | negocjacje | ocena lojalności pracowników | ochrona informacji | ochrona kontrinwigilacyjna | ochrona własności przemysłowej | pozyskiwanie informacji | przygotowanie do przesłuchania | psychologia | psychologia biznesu | psychologia kłamstwa | psychomanipulacje | rozmowa wyjaśniająca | rozpoznanie kłamstwa | skuteczne kłamstwo | socjotechnika | socjotechnika kłamstwa | sposoby manipulacji | symptomy kłamstwa | szkolenia | szkolenia dla firm | szkolenia psychologia | szkolenia wewnętrzne | szkolenie atak socjotechniczny | szkolenie bezpieczeństwo | szkolenie inżynieria społeczna | szkolenie język ciała | szkolenie kłamstwo | szkolenie manipulacje | szkolenie metody przesłuchań | szkolenie metody rozpoznawania kłamstwa | szkolenie metody socjotechniczne | szkolenie narzędzia manipulacji | szkolenie ochrona informacji | szkolenie pozyskiwanie informacji | szkolenie rozmowa wyjaśniająca | szkolenie rozpoznanie kłamstwa | szkolenie socjotechnika | szkolenie sposoby manipulacji | szkolenie szpiegostwo | szkolenie szpiegostwo gospodarcze | szkolenie szpiegostwo przemysłowe | szkolenie techniki manipulacji | szkolenie techniki przesłuchań | szkolenie wywiad gospodarczy | szkolenie zagrożenia socjotechniczne | szpiegostwo | szpiegostwo gospodarcze | szpiegostwo przemysłowe | tajemnica przedsiębiorcy | techniki manipulacji | techniki przesłuchań | warunkowanie zachowań | wywiad gospodarczy | wywieranie wpływu | zabezpieczanie spotkań | zabezpieczenie przed podsłuchem | zagrożenia socjotechniczne | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | szkolenia ocena wiarygodności | szkolenia ocena wiarygodności osób | szkolenia ocena wiarygodności zeznań | szkolenia ocena wiarygodności wypowiedzi | socjotechnika | inżynieria społeczna | techniki manipulacji | wywieranie wpływu | warunkowanie zachowań | szkolenia socjotechnika | psychologia | psychotechnika | nlp | nls | manipulacje | mowa ciała | język ciała | mediacje | mediator | negocjacje | negocjator | język gestów | komunikacja niewerbalna | kreacja wizerunku | psychomanipulacje | sprzedaż perswazyjna | wywieranie wpływu | narzędzia manipulacji | narzędzia socjotechniczne | narzędzia wywierania wpływu | narzędzia warunkowania zachowań | atak socjotechniczny | ochrona informacji | pozyskiwanie informacji | metody socjotechniczne | sposoby manipulacji | szkolenia techniki manipulacji | zagrożenia socjotechniczne | kłamstwo | rozpoznanie kłamstwa | symptomy kłamstwa | mimika twarzy | techniki przesłuchań | metody przesłuchań | rozmowy wyjaśniające | psychologia kłamstwa | szkolenie kłamstwo | mowa ciała kłamcy | socjotechnika kłamstwa | skuteczne kłamstwo | nauka kłamania | wiarygodne kłamstwo | metody rozpoznawania kłamstwa | rozpoznać kłamstwo | audyt socjotechniczny | psychologia biznesu | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | kłamstwo | rozpoznanie kłamstwa | ujawnianie kłamstwa | badanie kłamstwa | symptomy kłamstwa | mimika twarzy | mikroekspersja | nieszczerość | prawdomówność | techniki przesłuchań | metody przesłuchań | cechy kłamstwa | rodzaje kłamstwa | rozmowy wyjaśniające | mimika kłamcy | wykrywanie kłamstwa | rozmowa wyjaśniająca | psychologia kłamstwa | motywy kłamstwa | przyczyny kłamstwa | kłamanie | dochodzenie prawdy | mikromimika twarzy | poradnik kłamstwa | szkolenie kłamstwo | mowa ciała kłamcy | socjotechnika kłamstwa | skuteczne kłamstwo | nauka kłamania | jak kłamać | wiarygodne kłamstwo | mikrogrymasy | emocje twarzy | kłamstwo celowe | białe kłamstwo | magia kłamstwa | metody rozpoznawania kłamstwa | anatomia kłamstwa | poznać kłamstwo | rozpoznać kłamstwo | oszustwo | wariograf | wykrywacz kłamstw | poligraf | detektor kłamstwa | przygotowanie do przesłuchania | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi | grafolog | psychografolog | weryfikacja podpisów | autentyczność podpisu | sprawdzenie podpisu | pismo ręczne | rękopis | podpis | grafologia | usługi grafologiczne | sprawdzenie autentyczności podpisu | analiza pisma | badanie pisma | ekspertyza pisma | ekspertyza grafologiczna | ekspertyza podpisu | psychografologia | opinia grafologiczna | badanie grafologiczne | biegły grafolog | cechy pisma | detektyw | usługi detektywistyczne | agencja detektywistyczna | prywatny detektyw | licencjonowany detektyw | detektyw korporacyjny | wywiad gospodarczy | szpiegostwo gospodarcze | ochrona kontrinwigilacyjna | techniki przesłuchań | bezpieczeństwo biznesu | przygotowanie do przesłuchań policyjnych | metody przesłuchań | szpiegostwo gospodarcze | socjotechnika | zagrożenia socjotechniczne | szpiegostwo przemysłowe | ochrona własności przemysłowej | tajemnica przedsiębiorcy | inwigilacja | szpiegostwo | kontrwywiad | zabezpieczanie spotkań | zabezpieczenie przed podsłuchem | ocena lojalności pracowników | wykrywanie kłamstw | wariograf | wykrywacz kłamstw | poligraf | detektor kłamstwa | sprawdzanie uczciwości pracowników | kontrola zwolnień lekarskich | kontrola pracowników na L4 | kontrola pracowników na zwolnieniu | zabezpieczenia kontrinwigilacyjne | ocena wiarygodności | ocena wiarygodności osób | ocena wiarygodności zeznań | ocena wiarygodności wypowiedzi |
Jakie opłaty urzędowe wiążą się z ochroną własnej marki? Podstawowa opłata za zgłoszenie znaku towarowego (nazwy lub logo firmy lub produktu) to kwota od 450 złotych. Dokładne wyliczenie wysokości opłat urzędowych możliwe jest dopiero po przygotowaniu dokumentacji gdyż ich wysokość jest uzależniona od ilości klas towarowych lub usługowych wg. klasyfikacji nicejskiej do których będzie się odnosił znak. Z reguły firmy o ściśle sprofilowanej działalności (mały zakres rodzajów asortymentu) mieszczą się w opłacie podstawowej lub nieznacznie wyższej. Zawsze pracując z klientem staramy się optymalizować tą opłatę tak aby z jednej strony zapewnić klientowi maksymalną ochronę w przyszłości a jednocześnie, z drugiej strony utrzymać opłatę na możliwie jak najniższym poziomie. Szczególnie mając na uwadze fakt, że sposób przygotowania dokumentacji "dzisiaj" nie tylko przełozy się na wyskość bieżącej opłaty zgłoszeniowej ale będzie przekładał się w przyszłości na wysokość opłat okresowych związanych z utrzymaniem prawa ochronnego na znak towarowy, gdyż ich wysokość jest także uzależniona od ilości klas towarowych występujących w zgłoszeniu. Zawsze to klient ostatecznie decyduje na jaki będzie zakres zgłoszenia a co za tym idzie jaka będzie ilość klas i jakiej wysokości opłata urzędowa będzie się z tym wiązała. To zawsze suwerenna decyzja klienta. My jedynie doradzamy, pokazujemy możliwości i ewentualne konsekwencje. Jeśli życzeniem klienta jest nieprzekroczenie opłaty minimalnej lub innej określonej kwoty, wówczas staramy się tak przygotować dokumentację aby opłata nie wyniosła więcej niż wskazana kwota. Obecnie wartości opłat urzędowych związanych ze zgłoszeniem znaku towarowego reguluje Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 września 2016 r. w sprawie opłat związanych z ochroną wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń geograficznych i topografii układów scalonych. Wg. tego rozporządzenia podstawowe opłaty związane ze zgłoszeniem i ochroną znaków towarowych są następujące:
Ustawa o Policji nie normuje w całości pełnego zakresu zadań, gdyż
wymogi społeczeństwa ulegają zmianom, niektóre wzrastają, pojawiają
się nowe wyzwania i  zagrożenia w  krótkim przedziale czasowym. Problematyka z nimi związana nie dotyczy tylko jednego obszaru, lecz obejmuje wiele gałęzi prawa, z którymi trzeba postępować w taki sposób, by
zachować naczelny cel, jakim jest bezpieczeństwo i  porządek publiczny.
Ta obowiązująca ustawa wymienia tylko podstawowe zadania Policji w sytuacjach standardowych. W wielu przypadkach odsyła do innych aktów
prawa. Tekst ustawy używa pojęć nieostrych, a w niektórych przypadkach
cele i zadania Policji są łączone ze środkami ich realizacji. Przyczyną takiego unormowania jest szybszy rozwój zmian niż ustawodawstwo może na
nie reagować. Funkcjonariusz policji, wykonując zadania, stosuje przepisy
tejże ustawy i nie tylko, bo jest zmuszony sięgać do postanowień innych
ustaw, które normują podejmowane przez niego czynności.
Zgodnie z Ustawą o Policji z 1990 roku do podstawowych zadań tej
formacji należą:
1) ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi zamachami na te dobra;
2) ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego, w tym zapewnienie spokoju w miejscach publicznych i w środkach transportu publicznego
i komunikacji publicznej, w ruchu drogowym i na wodach powszechnego
korzystania;
3) inicjowanie i organizowanie działań mających na celu zapobieganie popełnieniu przestępstw i wykroczeń oraz zjawiskom kryminogennym
i współdziałanie w tym zakresie z organami państwowymi i organizacjami
społecznymi;
WSGE | 177
4) wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców;
5) nadzór nad strażami gminnymi (miejskimi) oraz nad specjalistycznymi uzbrojonymi formacjami ochronnymi w zakresie określonym
w odrębnych przepisach;
6) kontrola przestrzegania przepisów porządkowych i  administracyjnych związanych z działalnością publiczną lub obowiązujących w miejscach publicznych;
7) współdziałanie z policjami innych państw oraz ich organizacjami
międzynarodowymi na podstawie umów i  porozumień międzynarodowych i odrębnych przepisów;
8) gromadzenie, przetwarzanie i  przekazywanie informacji kryminalnych;
9) prowadzenie bazy danych zawierającej informacje o  wynikach
analizy kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA);
10) tworzenie, eksploatacja i utrzymywanie systemu informacyjnego
umożliwiającego organom administracji rządowej i organom sprawiedliwości przekazywanie oraz dostęp do danych gromadzonych w  Systemie
Informacyjnym Schengen (SIS), niezbędnych z punktu widzenia funkcjonowania obszaru Schengen.79
Policja, w ramach swojej organizacji i kompetencji, przydziela zadania
określonemu pionowi w celu ich realizacji. Tymi najważniejszymi pionami, w strukturze systemu bezpieczeństwa publicznego są:
1) Pion dochodzeniowo-śledczy, zajmuje się zbieraniem dowodów
z działalności przestępczej, wykonuje czynności administracyjno-prawne
związane z przygotowaniem procesu karno-sądowego oraz współpracuje
z prokuraturą.
2) Pion prewencji, składa się z dzielnicowych, którzy utrzymują kontakt ze społecznością lokalną, policją ruchu drogowego, mającą zadanie
dbać o ład i bezpieczeństwo na drodze, oraz oddziałami prewencji patrolującymi przydzielone rewiry i  policjantami dyżurnych zajmującymi się
przyjmowaniem zgłoszeń w  sprawach wymagających interwencji policji
a następnie przekazanie ich innym patrolom.
3) Pion specjalistyczny, ma specjalistów z różnych dziedzin, którzy
wspomagają działalność pozostałych pionów, tj. informatyków, saperów,
oddziały antyterrorystyczne, techników łączności i innych dziedzin.
79 Ustawa o  Policji z  6 kwietnia 1990  r. (Dz. U. z  2007  r. Nr 43, Poz. 277 ze zmianami), art.1.2.
178 | WSGE
Ochrona życia i zdrowia ludzi oraz mienia przed bezprawnymi zamachami naruszającymi te dobra oznacza dla funkcjonariusza obowiązek
ochrony osób słabszych i pokrzywdzonych. Wymienione w ten sposób zadanie w odniesieniu do ogólnego przeznaczenia Policji należy traktować
tylko jako przykładowe wyliczanie dóbr podlegających ochronie. Tu należy zaznaczyć, że każdy obywatel ma zagwarantowaną prawną ochronę
życia, a Policja jest najważniejszym organem sprawującym kontrolę nad
przestrzeganiem tego prawa. Zadaniem funkcjonariusza policji jest zagwarantowanie obywatelom poczucia bezpieczeństwa o własne życie oraz
najbliższych, a także o mienie, które jest jego własnością. Jest zobowiązany
bronić tych dóbr przed bezprawnymi zamachami.
Policjant jest tym pierwszym przedstawicielem prawnym wzywanym
w sytuacji zagrożenia w każdej sytuacji. Ma prawo, w razie potrzeby, zatrzymać osoby tworzące zagrożenie dla życia, zdrowia ludzkiego lub mienia. Nie zawsze okoliczności są klarowne i  oczywiste, co powoduje niekiedy, mimo dobrych chęci, brak możliwości udzielenia pomocy, o którą
osoba prosi. W takiej sytuacji, funkcjonariusz policji poucza co zrobić lub
gdzie można się zgłosić o poradę prawną.
W  zadaniu – ochrona bezpieczeństwa i  porządku publicznego
mamy do czynienia z wyliczaniem przykładów, jakie mogą być przedmiotem działania Policji. Ustawodawca wymienia nawet miejsca, w których
Policja ma dbać o bezpieczeństwo i porządek publiczny. Wymienia się też
przypadki, w których mogą powstawać prawdopodobne zagrożenia. Policja, stosując powierzone jej uprawnienia, może podejmować działania zapewniające przestrzeganie norm, które są opisane wyczerpująco w innych
ustawach, a dotyczących bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Poprzez prewencję Policja zapobiega popełnianiu przestępstw i wykroczeń przede wszystkim tam, gdzie one występują najczęściej, a w skutkach są drastyczne. To zadanie polega przede wszystkim na wyprzedzaniu
działań niezgodnych z prawem, a zarazem możliwość ocalenia dóbr powierzonych do ochrony. Wczesne wykrycie zagrożenia pozwala na uniknięcie wyrządzenia szkody, która zazwyczaj jest nieodwracalna80.
Ustawodawca świadomie wymienia inicjowanie i organizowanie szeregu działań, aby dzięki temu liczba popełnionych przestępstw i wykroczeń oraz zjawisk kryminogennych ulegała zmniejszeniu poprzez wczesne
wykrywanie. Niemałe znaczenie w tej kwestii ma dobra współpraca Policji
80 A. Misiuk, Administracja porządku i bezpieczeństwa publicznego, zagadnienia prawno-ustrojowe, Warszawa 2008, s. 111.
WSGE | 179
z  innymi organami i  organizacjami, które jeśli nie reagują na zaistniałe
sytuacje, to w porę informują odpowiednie komórki policji.
Wykrywanie przestępstw i  wykroczeń należy do podstawowego
zadania Policji w każdej sytuacji i w każdym miejscu (na lądzie, wodzie
i w powietrzu). Wykonując te czynności, formacja ta ma szereg środków
prawnych, służących do rozpoznania, zapobiegania i w efekcie końcowym
do wykrycia czynów prawnie niedozwolonych. Tak samo ważne jest ściganie sprawców poprzez podjęcie takich czynności, dzięki którym możliwe
jest zastosowanie środków represyjnych wobec popełniających przestępstwo lub wykroczenie.
Sprawowanie nadzoru nad strażami gminnymi (miejskimi) to kolejne zadanie Policji. Kontrola ta dotyczy również innych specjalistycznych
uzbrojonych formacji i ochrony. Kontrola dotyczy głównie przestrzegania
zasad i sposobów realizacji wykonywanych przez nie zadań, możliwości
użycia środków przymusu i użycia broni palnej. Policja nadzoruje i przede
wszystkim sprawdza i potwierdza kwalifikacje, niezbędne do wykonywania zadań przez straż gminną (miejską) i inną formację ochronną.
Kontrola przestrzegania przepisów administracyjnych i  porządkowych związanych z  działalnością publiczną, a  także obowiązujących
w miejscach publicznych należy do zadań policji. W należytym wypełnianiu tego obowiązku przez funkcjonariuszy służą kodeksy postępowania
administracyjnego, wykroczeń i  postępowania w  sprawach o  wykroczeniu. W tych kodeksach są zawarte środki, za pomocą których można dokonywać kontroli przestrzegania przepisów administracyjnych, porządkowych i publicznych, we wszystkich możliwych sytuacjach na terenie kraju.
Każde naruszenie przepisów administracyjnych i porządkowych wchodzi
w zakres bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Współdziałanie Policji z RP z policją innych państw i organizacjami należy w dzisiejszym świecie do zadań podstawowych na danym terenie
państw Unii Europejskiej. Jak wiadomo, przestępczość na szerszy zasięg.
Policja różnych państw, w celu jej zwalczania, podejmuje współpracę
w postaci umów i porozumień międzynarodowych, dwu i wielostronnych.
Ustawa o Policji wymienia tylko, że takie umowy mogą być zawierane a ich
pełna regulacja znajduje się w odpowiednich dokumentach podpisanych
przez zainteresowane strony. Podstawowym celem takiego współdziałania
ma być ochrona międzynarodowego bezpieczeństwa i porządku. Dzieje się
to poprzez udział wyznaczonych jednostek Policji w międzynarodowych
180 | WSGE
organizacjach. Polska ma podpisane członkostwo z Interpolem i Europolem, a także zawarła bilateralne porozumienie w zakresie walki z terroryzmem i przestępczością z kilkunastoma państwami.
Policja zdobywa, gromadzi, przetwarza i przekazuje informacje kryminalne uprawnionym organom, a także prowadzi bazę danych, w której
zawarte są informacje o  wynikach analizy DNA. Informacje te służą do
tworzenia bazy danych, która niejednokrotnie pomogła w szybszym wykryciu sprawców przestępstw różnego rodzaju. Ślady zabezpieczone na
miejscu zdarzenia są rejestrowane i poddawane porównaniu z tymi zgromadzonymi już wcześniej, tak jak ma to miejsce na przykład w przypadku
śladów daktyloskopijnych. Zgromadzone materiały pomocne są nie tylko
przy wykryciu sprawcy, ale także pomagają ustalić tożsamość osób, w przypadku gdy z różnych powodów nie można jej ustalić81.
Policja RP z dniem 21 grudnia 2007 roku stała się uczestnikiem strefy
Schengen. Spowodowało to ułatwienie w przepływie osób pomiędzy państwami członkowskimi Unii, ale jednocześnie zwiększyło zagrożenie bezpieczeństwa i porządku publicznego w tych krajach. W tej nowej sytuacji
Policji przydzielono zadanie w postaci utworzenia, eksploatacji i utrzymania systemu informacyjnego zwanego Systemem Informacyjnym Schengen
(SIS), umożliwiającego organom sprawiedliwości i organom administracji
rządowej przekazywanie, a  także dostęp do gromadzonych tam danych,
niezbędnych z  punktu widzenia funkcjonowania tegoż obszaru. System
Schengen – to komputerowa baza danych pozwalająca na sprawdzenie, czy
dane osoby lub przedmioty przekraczające granicę strefy Schengen, albo
już tam się znajdujące, nie są poszukiwane lub jawnie nadzorowane, czy
też nie dotyczy ich zakaz wstępu; dostęp ma tylko Policja.
Policja, oprócz podstawowych zadań, wykonuje także inne powierzone zadania, które nie wynikają z  Ustawy. Ustawodawca tworząc ten akt
prawny o policji jako formacji z przeznaczeniem do obrony bezpieczeństwa ludzi i utrzymania porządku publicznego, sprawił, że przez to stała
się ona jakby stróżem. Każda dziedzina życia daje nam możliwości rozwoju pod warunkiem, że poczucie zagrożenia jest minimalne. Zapewnienie bezpieczeństwa spada przede wszystkim na Policję na całym terytorium RP. Komendant Główny Policji i właściwy terytorialnie komendant
wojewódzki, nadzorują im podległe specjalistyczne uzbrojone formacje
ochronne. Nadzór odbywa się, w zakresie zasad i sposobów wykonywania,
dla ochrony osób i ich mienia za pomocą środków przymusu bezpośred81 T. Nanausek, Kryminalistyka. Zarys wykładu, Zakamycze 2005, s. 174.
WSGE | 181
niego i broni palnej. Firmy ochrony osób i mienia mają obowiązek współdziałania z Policją.
Zadaniem Policji jako organu odpowiedzialnego za ochronę bezpieczeństwa i  porządku publicznego jest zapobieganie ekscesom chuligańskim, przeciwdziałanie naruszeniom prawa, niszczeniu mienia oraz zapewnienie spokoju przed, w trakcie, jak i po odbyciu się imprezy masowej.
Z kolei sztab Policji, działający w ramach pionu prewencji, z upoważnienia
komendanta powiatowego Policji, analizuje możliwość wystąpienia zagrożenia podczas takiej imprezy i określa niezbędne siły i środki do jej zabezpieczenia. Plan zabezpieczenia powinien uwzględniać nie tylko miejsce
organizacji imprezy, ale również okres poprzedzający, dotarcie uczestników na teren imprezy, odbycie imprezy, zakończenie i bezpieczne opuszczenie miejsca zgromadzenia.
Ponadto prawo o ruchu drogowym nakłada na Policję szereg szczegółowych uprawnień, np. czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem ruchu na drogach, kierowanie ruchem i kontrolowanie ruchem drogowym.
Oprócz funkcji kontrolnej Policja ma uprawnienia karne. W postępowaniu
mandatowym jest organem, który wymierza pozasądowy wyrok. Policja
może w formie mandatu wymierzyć karę grzywny za każde wykroczenie,
jeśli sprawca został schwytany na „gorącym’’ uczynku bądź bezpośrednio
po jego popełnieniu lub zarejestruje ten fakt urządzenie kontrolno-pomiarowe i nie ma wątpliwości, co do osoby je popełniającej.
Stan nadzwyczajny jest szczególną sytuacją dla Policji, ponieważ następuje duża intensywność działań i angażowanie dodatkowych sił i środków. Jak sama nazwa wskazuje, jest to stan wykraczający poza określone
normy, który nie zawsze da się przewidzieć, mając na myśli czas, miejsce
i stopień zagrożenia.
Katastrofy naturalne, wywołane działaniem sił natury, jak i  awarie
techniczne nakładają na Policję zadania z  zakresu zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz zadania polegające na niesieniu pomocy poszkodowanym. W przypadku wystąpienia zagrożenia organ ten
alarmuje i  ostrzega, wykonuje działania ratownicze, organizuje objazdy
w miejscu zagrożenia, zapobiega objawom paniki, kieruje ewakuacją ludzi,
wykonuje działania ratownicze, przewraca stan do takiego, jaki był przed
zagrożeniem. Policja, w ramach powierzonych im zadań dotyczących sytuacji nadzwyczajnych, realizuje je w czterech etapach: zapobieganie, przygotowanie, reagowanie i odbudowa.
182 | WSGE
2.5.1.2 Funkcjonowanie Policji w  strukturze rządowej
administracji zespolonej
W przyjętej reformie administracji publicznej jest ustanowienie odpowiedzialności za rezultat działania całej administracji określonego szczebla podziału terytorialnego, w tym służb, inspekcji i straży. Odpowiedzialność taka została przypisana na szczeblu województwa – wojewodzie, na
szczeblu powiatu – staroście. Te organy ponoszą polityczną odpowiedzialność za skutki działań własnych oraz służb, inspekcji i straży, nad którymi
sprawują zwierzchnictwo.
W województwie, zespolenie służb, inspekcji i straży w administracji
rządowej następuje pod zwierzchnictwem wojewody w jednym urzędzie,
chyba że ustawa stanowi inaczej. Organizację całej administracji zespolonej w województwie, bez względu na to, czy służby te funkcjonują w jednym urzędzie czy nie, określa statut urzędu nadanemu przez wojewodę.
Statut też określa skład kolegium, do którego wchodzi również komendant
Policji.
Zespolenie osobowe na szczeblu województwa przejawia się w  konieczności uzyskania opinii wojewody na powołanie komendanta wojewódzkiego Policji. Natomiast zespolenie kompetencyjno-zadaniowe organów Policji jest odmienne w przypadku wojewody i starosty. Komendant
wojewódzki Policji działa w imieniu i na rachunek wojewody we wszystkich sprawach z zakresu bezpieczeństwa i porządku publicznego, z wyjątkiem spraw przekazanych do wyłącznej właściwości komendanta, takich
jak: wykonywania czynności operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo-śledczych, z zakresu ścigania wykroczeń, wydawania indywidualnych
aktów administracyjnych, jeśli ustawy tak stanowią.
Zgodnie z art. 5. Ustawy o Policji z 1990 r. centralnym organem administracji rządowej, właściwym w sprawie ochrony bezpieczeństwa ludzi
oraz utrzymania bezpieczeństwa i  porządku publicznego, jest Komendant Główny Policji (KGP), podległy ministrowi właściwemu do spraw
wewnętrznych. Komendant Główny Policji jest przełożonym wszystkich
funkcjonariuszy Policji, zwanych „policjantami’’. Komendanta Głównego
Policji powołuje i  odwołuje Prezes Rady Ministrów (PRM) na wniosek
ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Natomiast zastępców KGP,
w  tym pierwszego Zastępcę powołuje i  odwołuje minister właściwy do
spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Policji.
Zgodnie z art. 6. Ustawy komendanta wojewódzkiego Policji powołuje
WSGE | 183
i odwołuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Policji złożony po zasięgnięciu opinii wojewody.
Komendanta Stołecznego Policji powołuje i odwołuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Policji złożony po zasięgnięciu opinii wojewody oraz opinii Prezydenta m.st.
Warszawy.
Komendant Główny Policji, na wniosek komendanta wojewódzkiego
lub odpowiednio Komendanta Stołecznego Policji, powołuje i  odwołuje
do trzech zastępców komendanta wojewódzkiego lub Komendanta Stołecznego Policji, w tym I zastępcę.
Na stanowisko komendanta powiatowego (miejskiego) Policji powołuje i odwołuje komendant wojewódzki Policji po zasięgnięciu opinii starosty.
Komendanta komisariatu Policji powołuje i odwołuje komendant powiatowy (miejski) po zasięgnięciu opinii właściwego terytorialnie wójta
(burmistrza lub prezydenta miasta) lub wójtów. Opiniowanie nie dotyczy
komisariatu specjalistycznego, który jest powoływany i odwoływany przez
komendanta wojewódzkiego Policji.
Na stanowisko komendanta wojewódzkiego i  Komendanta Stołecznego Policji oraz ich zastępców powołuje się oficerów Policji, z wyjątkiem
stanowisk do spraw służb wspomagających, na które powołuje się członków korpusu służby cywilnej.
Komendant Główny, komendant wojewódzki i komendant powiatowy (miejski) Policji wykonują swoje zadania przy pomocy podległych im
komend, a komendant komisariatu – przy pomocy komisariatu. W obowiązującym prawie nie ustalono ani procedury, ani organów właściwych
do rozstrzygnięcia sporów, wynikających na tle podwójnego podporządkowania kierowników służb lub inspekcji powiatowych (wojewódzkich).
Obecnie Policja składa się z następujących rodzajów i służb: kryminalnej, prewencyjnej i wspomagającej działalność Policji w zakresie organizacyjnym, logistycznym i technicznym. W skład Policji wchodzi też
policja sądowa, której szczegółowy zakres zadań i  organizację określa,
w drodze rozporządzenia, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
w  porozumieniu z  Ministrem Sprawiedliwości. Ponadto w  skład Policji
wchodzą: Wyższa Szkoła Policji, ośrodki szkolenia i szkoły policyjne; wyodrębnione oddziały prewencji i pododdziały antyterrorystyczne; jednostki badawczo-rozwojowe.
Choć te dwa wyrazy występują w  działaniu organów, stojących na
straży bezpieczeństwa i porządku publicznego bardzo często równolegle,
a niekiedy jednocześnie, to w znaczeniu frazeologicznym mają swoją odrębną treść znaczeniową. Szczególnie w literaturze prawniczej przyjęło się
używanie tych określeń łącznie, zestawiając je w jeden termin o brzmieniu
- bezpieczeństwo i porządek publiczny.
Żyjemy w  epoce dynamicznego rozwoju nowych technologii, które
oprócz pozytywnych elementów w rozwoju cywilizacji, niosą ze sobą wiele
ujemnych zjawisk społecznych w państwie. To powoduje zmienność różnych sytuacji w czasie, w niewielkim obszarze i dlatego istnieją trudności
w rozdzieleniu tych dwóch terminów. Wydaje się, że pojęć tych nie można traktować ani jako równorzędnych, ani jako równoznacznych, mimo
że w wielu przypadkach ich treści się pokrywają. Istnieją niekiedy zachowania, które będąc naruszeniem porządku publicznego, tworzą jednocześnie zagrożenie bezpieczeństwa publicznego. Przykładów życie tworzy
bardzo wiele, np. łamanie zasad i przepisów w ruchu drogowym jest traktowane jako naruszenie porządku publicznego (wykroczenie), a jednocześnie jest zagrożeniem bezpieczeństwa jednostki i jej mienia.
Udzielając odpowiedzi na pytanie: jak ostatecznie należy definiować
bezpieczeństwo publiczne, skorzystam z treści podanej w Słowniku terminów z  zakresu bezpieczeństwa narodowego z  2003 roku. Bezpieczeństwo
publiczne – to stan na obszarze państwa powstały w wyniku zorganizowanej i realizowanej obrony i ochrony osób i mienia przed zagrożeniami
na lądzie, morzu i w powietrzu73.
Z treści tej definicji wynikają wszystkie aspekty zagrożenia w trzech
zasadniczych środowiskach (pominięto kosmos), a  także system obrony
i ochrony. To znaczy, że do urzeczywistnienia tak sformułowanej definicji
powstał system bezpieczeństwa publicznego, na czele którego stoi Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. To ministerstwo, z ministrem na czele, zgodnie z  aktami normatywnymi odpowiada za bezpieczeństwo i porządek publiczny.
Zgodnie z postanowieniem art. 29 ust. 1 Ustawy z dnia 4 września
1997 roku o działaniach administracji rządowej, dział administracji rządowej – sprawy wewnętrzne obejmuje m.in. kwestie dotyczące problematyki
bezpieczeństwa publicznego. Istotne zmiany zostały wprowadzone w 1999
roku w strukturze funkcjonowania administracji rządowej tak ogólnej, jak
i szczegółowej (specjalnej).
73 Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, 2003, s. 16.
WSGE | 169
Nastąpił wyraźny podział organów administracji specjalnej na organy administracji niezespolonej i  administracji zespolonej. W  skład administracji zespolonej weszły służby, inspekcje i  straże kierowane przez
kierowników, komendantów czy inspektorów. Pojęciem zbiorczym: służby,
inspekcje i straże, zostały objęte wszystkie policje administracyjne, mające
związek z lokalnym życiem zbiorowym, których podstawowym zadaniem
jest ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego jako wartości dobra
wspólnego. Reformy ustrojowe nie pozostały bez wpływu na strukturę
i  organizację oraz funkcjonowanie organów administracji zespolonej. I
zgodnie z art.29 ust. 1 Ustawy z dnia 4 września 1997 roku o działaniach
administracji rządowej stanowi, że  minister właściwy sprawuje nadzór
nad działalnością: Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Obrony Cywilnej Kraju. Na podstawie głębszej oceny zadań określonych w  przepisach prawa można stwierdzić, że  Policja i  Straż Graniczna
są głównymi podmiotami w  sferze bezpieczeństwa publicznego, natomiast
pozostałe, tj. Państwowa Straż Pożarna i Obrona Cywilna Kraju – w sferze bezpieczeństwa powszechnego74. W całym jednak systemie bezpieczeństwa Policja spełnia szczególną rolę, ponosząc odpowiedzialność za stan
bezpieczeństwa i porządku publicznego w państwie. Pozostałe podmioty
stanowią ważne uzupełnienie oraz skuteczne wzmocnienie ochrony tego
stanu.
Trwające przemiany społeczne, gospodarcze, polityczne i kulturowe
w państwie powodują konieczność poszukiwania coraz to nowych form
prawnych i metod działania organów funkcjonujących w państwie. Zmiany takie następują również w  zakresie prawnym i  strukturalnym oraz
funkcjonalnym w  Policji, w  układzie międzynarodowym. Głównym celem tych zmian jest zapewnienie skuteczności realizacji podejmowanych
działań w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Poważne zmiany w Policji następowały głównie w dwóch okresach, tj. lata
1990-1998 i 1999, a istotne zmiany nastąpiły w 1995 roku w wyniku zmiany ustawy o Policji. Od 1 stycznia 1999 r. organy Policji weszły w struktury
zespolonej administracji rządowej – z wojewodą jako zwierzchnikiem na
poziomie wojewódzkim i starostą na stopniu powiatu. Już ten fakt wpłynął
na istotną zmianę prawnoustrojową Policji.
74 B. Wiśniewski, S. Zalewski, Bezpieczeństwo wewnętrzne RP, WSA 2006,
s. 92.
170 | WSGE
2.5.1 Policja
W nowej sytuacji polityczno-ustrojowej, po 1989 roku, w Polsce powstała pilna potrzeba tworzenia Policji, w nowych warunkach państwa demokratycznego. Społeczeństwo polskie oczekiwało policji humanitarnej,
przyjaznej i opiekuńczej, stojącej na straży godności obywateli i ochrony
praw człowieka.
Mając doświadczenia z  przeszłości, autorzy nowej ustawy o  Policji,
w  1990 roku spowodowali poważne ograniczenie uprawnień policjanta.
Oczekiwania, zmierzające w kierunku „osadzenia’’ policji i związanie jej
ze środowiskiem na najniższych ogniwach władzy, znalazły swój wyraz
w ustawie.
Nowa ustawa z  dnia 6 kwietnia 1990 roku o  Policji rozwiązała byłą
Milicję Obywatelską i utworzyła Policję jako umundurowaną i uzbrojoną
formację służącą przede wszystkim społeczeństwu w państwie demokratycznym, przeznaczoną do ochrony bezpieczeństwa obywateli i do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Założeniem ustawy było uregulowanie spraw Policji i policjanta kompleksowo i nadano jej charakter aktu prawnego. W pierwszej części ustawy
została zawarta organizacja Policji jako organu administracji państwowej,
regulującego zadania państwa w obszarze ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Druga jej część, to zbiór przepisów regulujących status służbowy policjanta, czyli jest aktem określającym prawa i obowiązki
funkcjonariuszy Policji.
Natomiast rozpatrując strukturę prawno-organizacyjną Policji, należy
widzieć ją w systemie podmiotów bezpieczeństwa i porządku publicznego. System ten nie jest jednolity i obejmuje różne organy, instytucje czy
jednostki organizacyjne. Na to ma wpływ wiele czynników, które często
są związane ze zmiennością zagrożeń bezpieczeństwa i porządku publicznego.
Postępująca integracja i globalizacja, znaczne migracje ludności, klęski żywiołowe i  ekologiczne oraz techniczne i  terroryzm – to sytuacje,
w których podstawowe znaczenie ma koordynacja działań ratowniczych
i podatność struktur publicznych na natychmiastową mobilizację do przeciwdziałania.
W sytuacjach nadzwyczajnych, powodowanych zagrożeniem ze strony
człowieka lub natury, najważniejszym staje się przeciwdziałanie w odpowiednim czasie, zgromadzone siły i środki, skuteczne sposoby działania
WSGE | 171
i  profesjonalne kierowanie. W  tym działaniu, w  zależności od rodzaju
zagrożenia, skali zagrożenia w czasie, należy angażować te straże i służby
oraz inspekcje, które najskuteczniej będą likwidować zagrożenia.
W  przyjętej doktrynie zbiór podmiotów właściwych w  sprawach
ochrony bezpieczeństwa nazywany jest często administracją bezpieczeństwa i porządku publicznego lub administracją bezpieczeństwa wewnętrznego czy jeszcze inaczej np. administracją specjalną, a  nawet policją
administracyjną75.
Kolejne przepisy ustawowe, dziś obowiązujące, wyróżniają inne kategorie znaczeniowe, a mianowicie: służby, inspekcje i straże. Bez względu na jakość uznawanych kategorii, należy zawsze mieć na uwadze art. 5.
Konstytucji RP, zgodnie z którym państwo strzeże niepodległości swojego terytorium, zapewnia wolność i prawa człowieka i obywatela oraz obywateli,
strzeże dziedzictwa narodowego i  zapewnia ochronę środowiska, kierując
się zasadą zrównoważonego rozwoju76. Zatem zapewnienie bezpieczeństwa
i porządku publicznego należy w pierwszym rzędzie do państwa i jego organów powołanych do tego ustawą.
Zarówno obywatel, jak i każdy człowiek na terytorium RP czuje się
bezpieczny i  wolny nie wtedy, kiedy przysługują mu prawa określone
w Konstytucji państwa i w innych aktach prawa, ale wtedy, kiedy jego prawa są realizowane i chronione przez odpowiednie organy i instytucje państwa demokratycznego, a korzystanie z nich przez obywatela jest realnie
możliwe. Zatem bezpieczeństwo jest oczywistym zapotrzebowaniem i interesem każdego człowieka, w każdej sferze, w każdej sytuacji i w każdym
środowisku (na lądzie, wodzie i w powietrzu).
Szeroki zakres zadań państwa w obszarze bezpieczeństwa i porządku publicznego wymusza konieczność powierzania ich różnym organom,
w tym przede wszystkim organom administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego.
Bezpieczeństwo i porządek publiczny można zapewnić w wyniku realizacji różnych działań w ramach prawa, których efekt końcowy, jakkolwiek prowadzi do celu głównego, może być też różny. Zależy on od wielu
czynników subiektywnych i obiektywnych. Inne będą bezpośrednie efekty
działań zapobiegawczych, zaś inne działań interwencyjnych, a na pewno
inne działań represyjnych, pomimo że wszystkie działania mają wspólny
cel – zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego. Dlatego należy
75 E. Ura, Prawne zagadnienia bezpieczeństwa państwa, Rzeszów 1988, s. 7-8.
76 Konstytucja RP, s. 4.
172 | WSGE
bezwzględnie mieć na uwadze także funkcje, jakie spełnia Policja w państwie demokratycznym. Termin „funkcja’’ ma różne znaczenie, chociaż
najczęściej jest związany z rezultatami jakiegoś działania i wtedy oznacza
zaspokojenie jakiejś określonej potrzeby. W niniejszym rozważaniu taką
potrzebą jest bezpieczeństwo publiczne i  porządek publiczny, które zapewnia przede wszystkim Policja. A  teraz przejdźmy do sprecyzowania
podstawowych funkcji Policji w  państwie demokratycznym, do których
należałoby zaliczyć:
1) funkcję operacyjną;
2) funkcję interwencyjną;
3) funkcję wykrywczą;
4) funkcję kontrolno-orzekającą;
5) funkcję wykonawczą;
6) funkcję wychowawczą;
7) funkcję ochronną.
Funkcja operacyjna Policji polega na pracy za pomocą różnych technik zmierzających do uzyskania informacji niezbędnych do udaremnienia
i wykrycia przestępstw. Zgodnie z założeniami tej funkcji, Policja wykonuje swoje ustawowe zadania w tym zakresie. Ponadto funkcję tę cechują
przede wszystkim tajność, szybkość i skuteczność w działaniu. Praca operacyjna Policji polega na wykonywaniu działań mających na celu rozpoznanie „rozpracowanie,’’ i uzyskanie dowodów pozwalających na wykrycie
sprawców przestępstw, które z  kolei posłużą do udowodnienia im winy.
Duże znaczenie w przypadku tych czynności ma t a j n o ś ć.
Wielu spraw nie udałoby się wykryć, gdyby były prowadzone w sposób
jawny. Przestępcy, a przeważnie ci działający w grupach zorganizowanych,
posługują się metodami wielokrotnie sprawdzonymi, w różnych okolicznościach i tylko przez utajnioną pracę Policji (CBŚ) można ich wykryć.
Funkcjonariusze policji mogą podczas pracy operacyjnej, zgodnie
z  prawem, kontrolować korespondencję, korzystać z  informatorów, dokonywać zakupu kontrolowanego, niejawnie kontrolować przemieszczanie się przesyłek bądź używać innych środków w celu ujawnienia działań
niezgodnych z prawem. Zasady stosowania tych środków reguluje Ustawa
o Policji. Praca policjanta operacyjnego nie jest łatwa, ale dzięki niej mamy
pewność, że jesteśmy pod ochroną profesjonalistów, którzy wykryją, ujmą
sprawców i udowodnią im winę.
WSGE | 173
Funkcja interwencyjna Policji jest wykonywana przede wszystkim za
pomocą interwencji bezpośredniej. Dotyczy to zarówno sytuacji, w której
funkcjonariusz dokonuje tylko pouczenia, jak i  wówczas, gdy jest zmuszony do zastosowania środka przymusu bezpośredniego. Faktyczną podstawą do interwencji jest konieczność natychmiastowego działania Policji
w celu ochrony bezpieczeństwa obywateli bądź bezpieczeństwa porządku
publicznego. Sytuacja taka może mieć miejsce w mieszkaniu prywatnym
lub miejscu publicznym. Policja interweniuje podczas awantur domowych,
chroniąc ofiary przemocy, w sytuacji zakłóceń bezpieczeństwa i porządku
publicznego oraz zdarzeń wiążących się z ujawnieniem przestępstwa bądź
przeciwdziałaniu jego popełnienia. Środki przymusu bezpośredniego należą do uprawnień, z  których korzysta funkcjonariusz. Wykorzystuje je
podczas prowadzonej interwencji w celu zmuszenia danej osoby do określonego działania i posłuszeństwa- zgodnie z obowiązującą ustawą.
Funkcja wykrywcza polega na działaniu Policji w każdej sytuacji jako
organu wykrywania i ścigania. Jej czynności są nastawione na ujawnienie
przestępstwa lub wykroczenia sprawców. Jest to jedno z podstawowych zadań Policji też uregulowanych w ustawie. Organy ścigania posługują się
różnorodnymi środkami i działaniami operacyjnymi. Niekiedy proces wykrywania sprawców trwa bardzo długo, do osiągnięcia sukcesu. Policja,
uzyskując informację o wykroczeniu, stosuje zasadę mniejszej lub większej
doniosłości, stosując środek przewidziany w kodeksie wykroczeń.
Funkcja kontrolno-orzekająca realizowana jest przez Policję poprzez
kontrolę przestrzegania przepisów prawa przez obywateli i instytucje oraz
orzekania w  postępowaniu mandatowym, w  sprawach o  wykroczeniu.
Funkcja ta daje Policji jako stróżowi prawa możliwość sprawdzenia, czy
przepisy prawa są wykonywane lub przestrzegane przez swoich adresatów
zgodnie z  obowiązującymi unormowaniami. Stwierdzenie niezgodności
powoduje ustalenie zaleceń odpowiednio do wykroczenia. Funkcjonariusz
policji korzysta wówczas ze środków przewidzianych, w kodeksie postępowania administracyjnego, kodeksie wykroczeń bądź kodeksie postępowania
w sprawach o wykroczeniu77.
Postępowanie mandatowe jest najszybszym i najbardziej uproszczonym rodzajem postępowań w sprawach o wykroczeniu. Ma na celu szybką reakcję na naruszenie prawa i cechuje się natychmiastową czynnością
w sprawie – nałożenie grzywny w postaci mandatu karnego. Przesłanką do
77 A. Szymański, D. Walczak, E. Krzyżak-Szymańska, Podręcznik policjanta służby prewencyjnej, część I, Szczytno 2004, s. 115.
174 | WSGE
zastosowania tej formy postępowania jest wykroczenie kwalifikujące się
do postępowania mandatowego, gdy ujęto sprawcę na gorącym uczynku
bądź bezpośrednio po popełnieniu tegoż wykroczenia lub stwierdzono je
za pomocą urządzenia kontrolnego lub pomiarowego i nie ma wątpliwości
co do osoby popełnienia tego czynu. Policjant, nakładając grzywnę, musi
określić jej wysokość, treść zarzucanego wykroczenia i  poinformować
sprawcę o prawie odmowy i ewentualnych konsekwencjach nieprzyjęcia
mandatu karnego.
Funkcja wykonawcza (egzekucyjna) Policji polega na wykonywaniu
zadań zleconych przez sądy, prokuratury bądź inne upoważnione do tego
organy. Funkcjonariusz, spełniając przesłanki tej funkcji, przeprowadza
również, w zakresie określonym przepisami prawa, egzekucje decyzji wydanych przez te organy. Policja, stosując się do tego przepisu, wykonuje
zadania wynikające z  ustawy poprzez przeprowadzenie czynności wyjaśniających w sprawach o wykroczeniu. Działa tak z własnej inicjatywy, na
polecenie lub żądanie innych organów. Sąd lub prokurator może wydać
polecenie wykonania określonych czynności dowodowych, gdy rozpatrywany wniosek o ukaranie jest niekompletny i zaistnieje konieczność jego
uzupełnienia.
Policja prowadzi także czynności wyjaśniające dla instytucji mających
uprawnienia oskarżyciela publicznego. Zlecają one formacji przeprowadzenie niezbędnych czynności dla stwierdzenia, czy jest podstawa do wystąpienia z wnioskiem o ukaranie i zlecają zebranie danych koniecznych do jego
sporządzenia78. Policja wykonuje również czynności w niezbędnym zakresie i prowadzi postępowanie przygotowawcze w sprawach o przestępstwa
w formie dochodzenia lub śledztwa. Rezultaty pracy funkcjonariuszy dostarczane są określonym organom jako zabezpieczony dowód przestępstwa. Upoważnione organy mogą zlecić zadanie polegające na udzieleniu
pomocy lub asysty na czas wykonywania egzekucji administracyjnej i cywilnej. Pomoc to służba, w  której funkcjonariusz policji ma obowiązek
towarzyszyć organowi egzekucyjnemu, który napotkał trudności w wykonywaniu swoich czynności egzekucyjnych.
Funkcja wychowawcza Policji polega na wykonywaniu zadań społeczno-organizatorskich mających na celu profilaktykę przeciwprzestępczą. Wiąże się ona z podstawowym zadaniem wynikającym bezpośrednio
z ustawy. Policja, poprzez inicjowanie i organizowanie konkretnych działań, ma na celu zapobieganie popełnieniu przestępstw bądź wykroczeń.
78 A. Szymański, D. Walczak, E. Krzyżak-Szymańska, op. cit., s. 62.
WSGE | 175
Policja realizuje je w różnych formach przez profesjonalistów, by dotrzeć
do jak największej liczby odbiorców. Zakres środków, jaki może wykorzystać, jest otwarty, gdyż zmieniają się warunki życia społecznego, stąd
i  środki przekazu powinny podążać za zmianami. Wychowanie polega
na uczeniu, jak należy postępować w życiu prywatnym i społecznym, by
nie popadać w konflikt z prawem bądź chronić siebie i najbliższych przed
niebezpieczeństwem. Policja działa wszędzie tam, gdzie można zrobić
coś, by ostrzec, nauczyć lub wyeliminować zagrożenia dla bezpieczeństwa jednostki lub grupy społecznej. Wdraża programy, publikuje ulotki
i nagrania w mediach po to, by uświadomić ludziom, co jest zagrożeniem
i w jaki sposób można zostać oszukanym. Ostrzega ludzi starszych, i nie
tylko, przed oszustami wykorzystującymi ich łatwowierność. Rodziców, by
zwrócili uwagę na swoje dzieci.
Funkcja ochronna, jak sama nazwa wskazuje, polega na ochronie
wszelkich cennych dóbr. Policja została powołana, by wykonywać zadania
z zakresu ochrony życia i zdrowia oraz do utrzymywania bezpieczeństwa
i porządku publicznego. Chroni także zawsze mienie przed bezprawnymi
zamachami. Dobra te są czymś ważnym w życiu człowieka, gdyż bezpieczeństwo o zdrowie i życie osobiste oraz najbliższych daje ludziom komfort stabilnego bytu. Policja dba, by każdy obywatel, bez względu na wiek
i pozycję społeczną, mógł realizować swoje potrzeby bez obawy o utratę
tych ważnych dla niego dóbr.
Ochrona życia i  zdrowia należy do podstawowych zadań formacji
wynikających z ustawy o Policji. Utrzymanie bezpieczeństwa i porządku
publicznego ma również ogromny wpływ na realizację tego ważnego zadania. Eliminując zagrożenia i wprowadzając porządek, łatwiej jest sprostać ustawowemu wyzwaniu. Odpowiednie działania Policji mają na celu
utrzymanie bezpieczeństwa i porządku publicznego a tym samym ochronę
obywateli w różnych okolicznościach. Należyte działania Policji pozwalają
na wczesne wykrycie zagrożenia i jego usunięcie lub likwidację.
Kończąc rozważania na temat funkcji Policji w państwie demokratycznym, należy zawsze mieć na uwadze fakt, że wykonując dobrze przedstawione funkcje przez formację, ma na względzie dobro obywateli i państwa
w świetle Konstytucji RP i Ustawy o Policji. Dobrze dzieje się w państwie
wtedy, kiedy postanowienia prawa są przestrzegane nie tylko przez Policję
i jej funkcjonariuszy, ale też i przez obywateli, a w szczególnych przypadkach stają po stronie strażników prawa.
176 | WSGE
2.5.1.1 Zadania Policji
Ustawa o  Policji już od pierwszego artykułu określa zadania, jakie
stoją w państwie przed tą formacją umundurowaną i uzbrojoną. Zgodnie
z jego treścią Policja ma służyć społeczeństwu i utrzymywać bezpieczeństwo i  porządek publiczny. Służebna rola Policji przejawia się do ogółu
i  jednostki, zapewniając jej ochronę przed brutalnością, przemocą, kradzieżą, uprowadzeniem i innymi przejawami naruszającymi dobra chronione prawem.
Wynika to również z  ustawy zasadniczej, w  której zapisano – Policja jest jednym z  narzędzi, przy pomocy którego są realizowane jej
postanowienia.
Jej utrata
może nastąpić tylko poprzez przegranie kolejnych wyborów parlamentarnych. Istnieją przypadki, kiedy rząd traci władzę państwową przed końcem kadencji z różnych przyczyn (np. 2007 r. w Polsce).
Bezpieczeństwo polityczne państwa, w aspekcie kategorii władzy, można przedstawić za pomocą takiego prostego modelu: wspólne działanie
– ukierunkowane na osiągnięcie społecznie akceptowanych celów, zorganizowanie według przyjętych reguł działania w relacjach wewnętrznych
i zewnętrznych, ścisłe współdziałanie władzy z innymi państwami w ramach sojuszu i organizacji międzynarodowych.
Takie pojmowanie może być utożsamiane z perspektywą instytucjonalną bezpieczeństwa, zmierzającą do uchwycenia prawidłowości rządzących procesem tworzenia określonego porządku wewnętrznego w  państwie, utożsamianego z  porządkiem władzy. Istotę bezpieczeństwa politycznego można zrozumieć także poprzez powiązanie z państwem, identyfikowanym jako polityczna forma organizacji społeczeństwa, ale także
158 | WSGE
instytucją władzy w jej ujęciu politycznym.
Bezpieczeństwo polityczne może być także definiowane jako kategoria
możliwości swobodnego kształtowania przez państwo swojej polityki wewnętrznej i zewnętrznej w różnych obszarach (np. politycznym, społecznym, kulturowym …). Takie traktowanie sprowadza się do stwierdzenia,
że bezpieczeństwo polityczne jest związane z suwerennym polem decyzji
władzy publicznej we wszystkich istniejących sferach życia zbiorowego
w państwie demokratycznym.
Nie trudno zauważyć, że bezpieczeństwo polityczne zajmuje miejsce
w sferze regulacji, gdzie zachodzą procesy informacyjno-decyzyjne określające tworzenie i  wykorzystanie sfery realnej, zgodnie z  przyjętą racją
stanu.
Jeśli w dalszych rozważaniach odwołać się do podstawowych ustaleń
teorii bezpieczeństwa, w ujęciu statycznym, to będziemy rozumieli bezpieczeństwo polityczne jako organizację wolną od zagrożeń natury politycznej. W badaniu sfery politycznej nie należy pomijać sfery kultury bezpieczeństwa. Kultura bezpieczeństwa politycznego obejmuje sferę aksjologiczną
związaną z funkcjonowaniem władzy w państwie, jej zdolność identyfikacji
wyzwań i  zagrożeń, organizowania potencjału na rzecz jego zapewnienia
i zdobywania poparcia społecznego. Proces podnoszenia kultury bezpieczeństwa w społeczeństwie jawi się jako wprost sprzyjający poprawie politycznego bezpieczeństwa państwa71.
W kontekście dokonanych już ustaleń dotyczących miejsca i roli bezpieczeństwa politycznego w  ogólnej systematyce pojęć wyprowadzanej
z teorii bezpieczeństwa, można pokusić się na sformułowanie kilku uwag
podsumowujących. Mamy zatem do czynienia z sytuacją, gdzie polityczny wymiar bezpieczeństwa obejmuje też inne dyscypliny naukowe lub
dziedziny. Jak nie trudno zauważyć stało się to pod koniec XX wieku. Te
inne dziedziny wniosły znaczący wkład do rozwoju teorii bezpieczeństwa.
Szczególnie w naukach wojskowych, gdzie badane są różne, nie tylko militarne, kwestie bezpieczeństwa, lecz sprowadzane do wymiaru polityki bezpieczeństwa związanej z  polityką stosunków międzynarodowych. Choć
bezpieczeństwo polityczne jest w tym znaczeniu raczej projekcją polityki
zagranicznej. Jeszcze inną kwestią, w zakresie bezpieczeństwa politycznego, są wewnętrzne stosunki polityczne w państwie, zwłaszcza w instytucji
władzy publicznej. Merytoryczne i profesjonalne sprawowanie władzy pu71 S. Zalewski, Bezpieczeństwo polityczne państwa, Akademia Podlaska, Siedlce
2010, s.36.
WSGE | 159
blicznej w państwie w sposób zasadniczy wpływa na jakość bezpieczeństwa politycznego, będąc w strukturach sojuszniczych. Liczne przykłady
historyczne funkcjonowania państwa, w różnych sytuacjach, są tego dowodem.
Wracając do problemu polityki i bezpieczeństwa politycznego w ujęciu teoretycznym, można stwierdzić, że te pojęcia i ich znaczenie w bezpieczeństwie zajmują pierwszorzędne miejsce w państwie.
2.3 Bezpieczeństwo ekonomiczne
Zawsze na przestrzeni rozwoju ludzkości ekonomia zajmowała kluczowe znaczenie w  różnych systemach bezpieczeństwa. Wiek XXI stawia nowe, bardziej złożone wyzwania bezpieczeństwu ekonomicznemu.
Dlatego zajmuje ono drugie miejsce, po bezpieczeństwie politycznym,
w strukturze bezpieczeństwa narodowego. Na takie traktowanie znaczenia bezpieczeństwa ekonomicznego złożyło się kilka znaczących faktów
w  skali światowej. Jesteśmy świadkami jak w  końcu XX wieku, wskutek
kryzysów ekonomicznych (recesji) rozpadały się całe wielkie systemy polityczno – militarne. A to oznacza, że nie ma racjonalnej polityki państwa
bez prężnej i  efektywnej gospodarki, czyli ekonomii. Nie bez znaczenia
pozostaje wywołany światowy kryzys finansowy w 2008 roku, w którym
wielkie banki utraciły płynność, a  gospodarki w  niektórych obszarach
przestały funkcjonować. Te znamienne fakty powinny skłaniać polityków,
ośrodki naukowo-badawcze i rządy do jeszcze większego zaangażowania
w  rozwiązywanie problemów bezpieczeństwa ekonomicznego. W  dobie
toczących się procesów integracji, regionalizacji i  globalizacji problem
ekonomizacji bezpieczeństwa musi być nie tylko postrzegany i doceniany,
lecz przede wszystkim stanowczo i konsekwentnie rozwiązywany. W dobie
„szalonej’’ konkurencji nawet najmniejsza zwłoka może skutkować negatywnie na rozwój danego sektora produkcji albo jego upadłość. Negatywne
skutki mogą również powodować w ekonomii zagrożenia wywołane zjawiskami natury (np. trzęsienie Ziemi w  Japonii 11 marca 2011  r.). A  to
oznacza, że  zagrożenia bezpieczeństwa ekonomicznego są bardzo różne
w  swojej treści i  rozmiarach, mogą dotyczyć rejonu, państwa, regionu
lub kontynentu.
Po tym krótkim wprowadzeniu do problemu odnoszącego się do bezpieczeństwa ekonomicznego państwa, należałoby dokonać próby zdefiniowania samego pojęcia, możliwie w przystępnej formie, zrozumiałej dla
160 | WSGE
Czytelnika (Studenta). Nie wdając się w gąszcz pojęć, wybrałem definicję
Z. Stachowiaka, a jej treść jest następująca: Bezpieczeństwo ekonomiczne
państwa, to taki stan rozwoju krajowego systemu gospodarczego, który zapewnia wysoką sprawność jego funkcjonowania – poprzez wykorzystanie
wewnętrznych czynników rozwoju oraz zdolność do przeciwstawienia się
naciskom zewnętrznym, mogącym zburzyć rozwój systemu.
Z treści przytoczonej definicji wynika, że dla bezpieczeństwa ekonomicznego podstawowymi wartościami są: poziom życia, rozwój gospodarczy i jego zdolność w dostarczaniu niezbędnych środków dla wszystkich
sektorów bezpieczeństwa narodowego. To wynika z faktu, że gospodarka
tworzy materialną bazę państwa w  jego zasadniczych obszarach bezpieczeństwa. Od stabilizacji ekonomicznej zależy rozwój państwa w różnych
sytuacjach polityczno-militarnych, a także w sytuacjach kryzysu i wojny.
Bezpieczeństwo ekonomiczne w swojej istocie jest problemem bardzo
złożonym, wynika to z różnych uwarunkowań. Gospodarka państwa jest
powiązana z partnerami zagranicznymi, ma ograniczony zakres regulacji
procesów gospodarczych oraz kurczące się pole suwerenności ekonomicznej, będąc w Unii Europejskiej. Natomiast zbyt silna ingerencja państwa
w gospodarkę ogranicza prywatną przedsiębiorczość albo deformuje mechanizmy funkcjonowania gospodarki i  osłania przed konkurencją zewnętrzną. Uzależnienie gospodarki państwa od uwarunkowań zewnętrz –
nych najwyraźniej pokazała światowa recesja finansowa w 2008 roku, kiedy to załamanie amerykańskiego banku spowodowało katastrofalne skutki
w skali światowej. Ani państwa, ani ich rządy do zjawiska tej rangi nie były
przygotowane. Skutkiem takiej sytuacji jest nagły wzrost bezrobocia, spowolnienie i zachwianie całej gospodarki, a tym samym niestabilność bezpieczeństwa ekonomicznego.
Nasuwa się pytanie: Czy w gospodarce rynkowej rząd wypełnia swoje
podstawowe funkcje? Oczywiście, rząd spełnia trzy funkcje, a dotyczą one
zapewnienia efektywności, sprawiedliwości podziału i stabilności. Działania państwa w sprawie efektywności to wysiłki na rzecz skorygowania
ułomności rynku, jak na przykład monopol. Programy rządowe służące
sprawiedliwości i  równości wykorzystują techniki takie, jak redystrybucja dochodu odzwierciedlająca troskę społeczeństwa o ubogich czy upośledzonych. Natomiast polityka stabilizacji zmierza przede wszystkim do
redukowania „szczytów” i  „dolin” cyklu gospodarczego przez zmniejszenie
bezrobocia i inflacji oraz promowanie wzrostu gospodarczego72.
72 P. A. Samuelson, W. D. Nordhaus, Ekonomia 1, PWN Warszawa 2003, s. 89.
WSGE | 161
W konkluzji możemy sformułować kilka zdań na temat działalności
gospodarczej, mającej zasadniczy wpływ na bezpieczeństwo ekonomiczne.
Znaczna część działalności gospodarczej jest zorientowana na przyszłość.
Ilekroć budujemy nowy zakład, drogę czy autostradę, ilekroć zwiększamy
zasób samochodów czy komputerów, zwiększamy czas kształcenia młodzieży lub polepszamy jego jakość, zwiększamy intensywność prac badawczo-rozwojowych, tylekroć przyczyniamy się do zwiększenia przyszłej
produktywności gospodarki, a tym samym efektywności bezpieczeństwa
ekonomicznego. Z tego też względu, każda decyzja rządu, podjęta dziś
musi owocować w przyszłości i dlatego powinna być merytorycznie uzasadniona, uwzględniać długoterminową prognozę rozwoju gospodarczego, aby w ten sposób zwiększyć w przyszłości produkt gospodarki.
2.4 Bezpieczeństwo militarne
Na samym początku tej ważnej kategorii bezpieczeństwa należałoby
odpowiedzieć na pytanie: Czy w  dobie trzeciego tysiąclecia bezpieczeństwo militarne nadal odgrywa znaczącą rolę w bezpieczeństwie narodowym i międzynarodowym? Czy po ostatecznym zakończeniu „zimnej wojny” i upadku komunizmu oraz Związku Radzieckiego musimy nadal rozwijać i unowocześniać siły zbrojne, aby zapewnić bezpieczeństwo państwa
w układzie międzynarodowym, będąc w Sojuszu NATO? Odpowiedzi na
tak zadane pytania znajdują się w różnych opracowaniach i publikacjach
oraz wypowiedziach polityków głównie przy okazjach rocznicowych.
Wszystkie oczekiwania optymistyczne, wypowiadane i opisywane na temat pokoju i stabilizacji w świecie, odbiegają od rzeczywistości. Założenia, przyjęte przez aktorów sceny politycznej, że  świat jednobiegunowy,
wolny od rywalizacji wielkich bloków ideologiczno – militarnych, będzie
światem wolnym od konfliktów militarnych i wojen, szybko zostały zweryfikowane przez rozwój wydarzeń we współczesnym świecie. W miejsce
konfrontacji globalnej i groźby wojny nuklearnej, której próg został znacznie obniżony, pojawiły się nowe wyzwania i  zagrożenia w  perspektywie
nieprzewidywalności.
Zagrożeń jest coraz więcej, a co najważniejsze, większość z nich jest
związana m.in. z bezpieczeństwem militarnym. Do tych zagrożeń można
zaliczyć takie, jak: konflikty etniczne i lokalne, fundamentalizm religijny,
terroryzm światowy, polityczne, militarne, gospodarcze i energetyczne.
Proces redefinicji roli czynnika militarnego został wymuszony zmia-
162 | WSGE
nami środowiska międzynarodowego, a także zmianami charakteru zagrożeń, co miało bezpośrednie przełożenie na bezpieczeństwo militarne. Ponadto, koncepcja bezpieczeństwa militarnego jest zawarta w założeniach
Strategii Bezpieczeństwa Narodowego RP z 2007 roku, Strategii Obronności RP z 2009 roku i w Koncepcji Strategicznej NATO – listopad 2010  r.
W  założeniach tych, ważnych dla bezpieczeństwa, stwierdza się jednoznacznie gotowość do obrony terytorium i niepodległości w układzie sojuszniczym NATO oraz przeciwdziałanie ewentualnym, niekorzystnym
zmianom równowagi militarnej w regionie.
Strategia Bezpieczeństwa Narodowego RP zawiera m.in. zapis mówiący o tym, że przynależność do Sojuszu NATO w znaczący sposób wzmacnia nasze bezpieczeństwo. Należy jednak przyjąć, że bezpieczeństwo musi
być zagwarantowane przez potencjał obronny państwa, którego podstawową część stanowią siły zbrojne. Do tego zobowiązują także postanowienia
art.3 Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO). W  tym zakresie, jeszcze
mocniej zostały potwierdzone w Koncepcji Strategicznej NATO w Lizbonie – 2010 r.
Oprócz tego, siły zbrojne, zgodnie z art. 5 Traktatu, są zobowiązane do
udzielania pomocy w  przypadku napaści zbrojnej na którekolwiek państwo Sojuszu, co jest traktowane jako napaść przeciwko wszystkim jego
członkom. Dlatego współczesne siły zbrojne muszą mieć wydzielone, wyspecjalizowane i dobrze wyszkolone oraz nowocześnie uzbrojone struktury zadaniowe, w stałej gotowości do wykonania zadania poza granicami
własnego kraju w ramach zobowiązań sojuszniczych. Takie zadania były
i są w Iraku i Afganistanie.
Zakłada się również, że siły zbrojne w czasie pokoju pełnią misję zapewnienia bezpieczeństwa i udzielania niezbędnej pomocy wojskowej organom władzy cywilnej (rządowej, samorządowej) na wypadek katastrof
i klęsk żywiołowych.
W państwach demokratycznych siły zbrojne stanowią największą i najlepiej zorganizowaną część struktury państwowej, która decyduje o trwałości, stabilności i sile państwa oraz zapewnieniu bezpieczeństwa narodowego
i międzynarodowego. Natomiast na arenie międzynarodowej armia danego
państwa, jej potencjał i sprawność należą do podstawowych wyznaczników wizerunku państwa, jego siły i wiarygodności wśród państw sojuszniczych.
W misji zapewnienia zdolności państwa do obrony i przeciwstawienia
WSGE | 163
się agresji w ramach zobowiązań sojuszniczych, Siły zbrojne RP utrzymują
gotowość do wykonywania zadań związanych z obroną i ochroną nienaruszalności granic RP, do walki z terroryzmem w kraju i poza jego granicami, do rozwiązywania lokalnego lub regionalnego konfliktu zbrojnego na
obszarze odpowiedzialności NATO lub poza nim, do udziału w operacji
obronnej poza obszarem kraju odpowiednio do zobowiązań sojuszniczych
w ramach artykułu 5. Traktatu Waszyngtońskiego i wreszcie do prowadzenia obronnej operacji strategicznej na terytorium RP.
Współuczestnictwo w misjach stabilizacji sytuacji międzynarodowej
oraz w  operacjach reagowania kryzysowego i  humanitarnych wymaga
utrzymywania przez siły zbrojne zdolności do udziału w operacjach pokojowych i reagowania kryzysowego prowadzonych przez NATO, UE i ONZ
oraz innych operacjach wynikających z porozumień międzynarodowych;
udziału w  operacjach humanitarnych prowadzonych przez organizacje
międzynarodowe i inne; utrzymywania współpracy wojskowej w rozwoju
i stosowania środków budowy zaufania i bezpieczeństwa w różnych obszarach.
Misje i zadania Sił Zbrojnych RP determinują utrzymanie odpowiedniego poziomu zdolności operacyjnej, która powinna zapewnić w dwóch
podstawowych okresach, a mianowicie: w czasie pokoju i w razie konfliktu
zbrojnego o małej skali. W pierwszym przypadku – integralność terytorialną i  nienaruszalność granic, stanowiące bezwzględny priorytet oraz
sprawne przejście do realizacji zadań w przypadku konfliktu, a także możliwość zaangażowania w operacje międzynarodowe zgodnie z powziętymi
zobowiązaniami. W drugim – w przypadku konfliktu o małej skali, obronę
państwa utrzymywanym w czasie pokoju na jednym kierunku.
W  razie konfliktu o  dużej skali, rozwinięcie strategiczne całości sił
zbrojnych i utrzymanie strategicznie ważnych obszarów państwa, przyjęcie na terytorium państwa Sojuszniczych Sił Wzmocnienia i udział w strategicznej sojuszniczej operacji obronnej w celu politycznego rozwiązania
konfliktu zgodnie z polską racją stanu.
Ponadto, Siły Zbrojne RP utrzymują niezbędny potencjał sił wyspecjalizowanych do prowadzenia działań antyterrorystycznych, przeciwdziałania asymetrycznym i pozamilitarnym zagrożeniom oraz zadań realizowanych w sytuacjach kryzysowych w ramach wsparcia działań władz
cywilnych.
Zasadniczy wpływ na osiąganie pożądanego stanu zdolności opera-
164 | WSGE
cyjnej Sił Zbrojnych RP, a co za tym idzie na dalszy ich rozwój, będą mieć
takie czynniki, jak: zdolność do działania w  środowisku sieciocentrycznym, skuteczność zaangażowania, w  tym poziom i  jakość wyposażenia
technicznego oraz wyszkolenie dowódców i sztabów, możliwości zintegrowanej logistyki, zdolności ekspedycyjne, rozszerzona współpraca cywilno-
-wojskowa i profesjonalizacja.
Nie bez znaczenia pozostaje struktura organizacyjna sił zbrojnych.
Wynika ona z charakteru i specyfiki przypisanych im misji oraz konieczności zapewnienia odpowiednich zdolności operacyjnych w czasie pokoju,
zagrożenia i wojny.
Struktura, ukompletowanie etatowe i  wyposażenie sił zbrojnych
gwarantują w czasie pokoju gotowość do wykonywania konstytucyjnych
funkcji oraz wypełniania misji wynikających z powinności sojuszniczych
i  umów międzynarodowych. Siły Zbrojne RP są gotowe do osłony strategicznej i zabezpieczenia sprawnego mobilizacyjnego rozwinięcia w celu
odpowiedniego zwiększenia potencjału obronnego państwa.
Struktura Sił Zbrojnych RP, uwzględniając podstawowe ich funkcje
i współczesne zagrożenia, dzieli się na wojska operacyjne, obejmujące siły
i  środki rodzajów sił zbrojnych, przygotowane do prowadzenia działań
połączonych w kraju i poza jego terytorium, w strukturach Sojuszu i w ramach innych organizacji bezpieczeństwa międzynarodowego oraz doraź-
-nie tworzonych koalicji. W zależności od charakteru wykonywanych zadań w strukturach są jednostki bojowe, wsparcia i zabezpieczenia bojowego.
Ponadto w składzie sił zbrojnych znajdują się Narodowe Siły Rezerwowe przygotowane do wykonywania zadań w okresie stanów nadzwyczajnych, tworząc możliwości wzmocnienia potencjału obronnego państwa.
Ich zasadniczy trzon, na podstawie traktatu, stanowią dobrze przygotowani i wyszkoleni żołnierze rezerwy mający nadane przydziały kryzysowe.
Żołnierze Narodowych Sił Rezerwowych mogą zasilać także jednostki armii zawodowej.
Siły Zbrojne RP dzielą się na cztery rodzaje sił zbrojnych. Ich podstawowym rodzajem są Wojska Lądowe (WL), których podstawowym przeznaczeniem jest obrona przed atakiem lądowo-powietrznym w dowolnym
rejonie kraju, w obliczu każdej formy zagrożenia militarnego. Cechuje je
duża siła ognia, manewrowość i odporność na uderzenia przeciwnika, szerokie wykorzystanie nowoczesnych technik prowadzenia walki oraz wielopłaszczyznowe współdziałanie z pozostałymi rodzajami sił zbrojnych. Po-
WSGE | 165
nadto, Wojska Lądowe są przygotowane do realizacji zadań wynikających
z  międzynarodowych zobowiązań Polski, związanych z  zapewnieniem
bezpieczeństwa, pełnienia misji pokojowych, stabilizacyjnych i  humanitarnych, a także w akcjach dotyczących likwidacji klęsk żywiołowych.
Drugim rodzajem sił zbrojnych są Siły Powietrzne (SP). Ich przeznaczeniem jest obrona powietrzna kraju i wsparcie działań Wojsk Lądowych.
Funkcjonują w  ramach narodowego systemu obrony powietrznej, który
jest zintegrowany z systemem sojuszniczym oraz z właściwym europejskim
systemem cywilno-wojskowym. Wydzielone jednostki SP są przygotowane
do udziału w operacjach sojuszniczych poza granicami RP. Trzon Sił Powietrznych stanowią skrzydła lotnictwa taktycznego i lotnictwa transportowego oraz brygady rakietowe OP i brygada radiotechniczna.
Trzeci rodzaj sił zbrojnych to Marynarka Wojenna(MW). Jest ona
przeznaczona do obrony granicy morskiej państwa i strefy odpowiedzialności sojuszniczej, ochrony żeglugi i interesów gospodarczych Polski na
akwenach morskich oraz wybrzeża we współdziałaniu z innymi rodzajami
sił zbrojnych. Trzon Marynarki Wojennej stanowią flotylle okrętów oraz
brygada lotnictwa. Ponadto MW wydziela siły do zadań sojuszniczych.
Czwartym rodzajem sił zbrojnych są Wojska Specjalne (WS). Ich
przeznaczeniem jest wykonywanie zadań o znaczeniu strategicznym i operacyjnym w okresie pokoju, kryzysu i wojny. Stanowią samodzielne oddziały i pododdziały, złożone z wyselekcjonowanych, specjalnie wyszkolonych i wyposażonych żołnierzy, przygotowanych do działań w niewielkich grupach o  różnym składzie, w  środowisku podwyższonego ryzyka.
Rozwój jednostek specjalnych jest naturalnym rozwinięciem nowoczesnej
doktryny militarnej, która zakłada tworzenie wysoce wyspecjalizowanych
sił, w pełni uzawodowionych, zdolnych do realizacji różnorodnych i specyficznych celów, będących poza zasięgiem możliwości działania konwencjonalnych jednostek wojskowych.
W skład Sił Zbrojnych RP wchodzi Żandarmeria Wojskowa (ŻW)
jako ich wyodrębniona i wyspecjalizowana służba. W jej składzie znajdują
się: oddziały, w tym specjalne i manewrowe, wydziały oraz placówki ŻW.
Wsparcie działań Sił Zbrojnych RP zapewniają podległe Ministrowi ON
wyspecjalizowane służby Wywiadu i  Kontrwywiadu Wojskowego. Poza
tym w Siłach Zbrojnych występują jednostki o charakterze pomocniczym
i zabezpieczającym funkcjonowanie sił zbrojnych, pozostające poza składem organizacyjnym zasadniczych ich rodzajów.
166 | WSGE
Struktura organizacyjna Sił Zbrojnych RP zapewnia wymagany stopień autonomii, skuteczność rażenia oraz odpowiednie standardy zaopatrzenia i wsparcia. Autonomiczność bojowa jest utrzymywana od odpowiedniego szczebla organizacyjnego, pozwalając tworzyć moduły bojowe
– grupy zadaniowe: w Wojskach Lądowych – moduły batalionowe; w Siłach Powietrznych – eskadry lotnictwa, dywizjony rakietowe i kompanie
radiotechniczne; w  Marynarce Wojennej – grupy zadaniowe okrętów;
w Wojskach Specjalnych – zadaniowe zespoły bojowe i zadaniowe grupy
specjalne.
W operacji obronnej siłami zbrojnymi dowodzi Naczelny Dowódca
Sił Zbrojnych ze Stanowiska Dowodzenia Naczelnego Dowódcy SZ, który:
dowodzi SZ RP w celu odparcia zbrojnej agresji na terytorium RP; zapewnia współdziałanie podległych mu Sił Zbrojnych z  siłami sojuszniczymi
planowaniu i prowadzeniu działań wojennych; określa, w ramach swojej
właściwości, potrzeby sił zbrojnych w zakresie wsparcia.
W wojnach przyszłości pojedyncze, odosobnione kraje nie będą miały
szans na zwycięstwo; należeć ono będzie do wielkopaństwowych koalicji.
Należy przypuszczać, że za konieczną uznać należy systemową nowelizację już istniejących, a  nie tworzenie nowych systemów, gwarantujących
międzynarodową stabilność. Wysiłek koalicji skupiony powinien być na
zdobyciu i utrzymaniu przewagi informacyjnej, zapobieganiu wojnie, wyprzedzaniu przeciwnika w działaniu i demonstracji siły przed zadaniem
decydującego ciosu. Prowadzić to w konsekwencji powinno do kształtowania przewidywalnych zachowań przeciwnika i przyjmowania przez niego
narzucanych warunków działań. Dlatego, w moim przekonaniu, znaczną
uwagę poświęcać się będzie izolacji przeciwnika na arenie międzynarodowej, z jednoczesnym poszerzaniem kręgu sojuszników i zjednywanie sobie
krajowej opozycji.
Należy również uwzględniać, że z kolei działania słabszego przeciw
siłom koalicji będzie polegała z pewnością na asymetrii. Mając na uwadze konieczność kompensowania przewagi technicznej i  ilościowej koalicji, słabszy przeciwnik będzie wykorzystywać swoją mobilność, manewrowość, znajomość warunków terenowych i  nie będzie podejmował
rozstrzygających bitew. Zamachy bombowe, porwania, zasadzki, wypady
i  niespodziewane ataki specjalnie przygotowanych grup bojowych będą
nakierowane na wyprowadzenie z użycia najnowocześniejszych i kosztownych systemów uzbrojenia. Z czasem może przyjąć nawet obraz swego rodzaju „wojny miast”, ponieważ osiąganie sukcesu militarnego w miastach
WSGE | 167
jest w dalszym ciągu zadaniem bardzo trudnym. Natomiast w sferze polityczno-negocjacyjnej będzie przebiegłe balansowanie na granicy pokoju
i wojny, prowadzenie rozjemczych rozmów dla wydłużania trwania konfliktu i angażowania możliwie szerokich rzesz światowego społeczeństwa
w akcje służące przychylności i poparciu.
Tak postrzegana sytuacja wywołuje poglądy o potrzebie przyjęcia nowej strategii, nowego podejścia do planowania i prowadzenia przyszłych
operacji, w nowych przestrzeniach. Pojęcie teatru działań bojowych prawdopodobnie utraci swoje geograficzne znaczenie, a  będzie postrzegane
jako przestrzeń lądowa, wodna, powietrzna, kosmiczna i informacyjna.
2.5 Bezpieczeństwo publiczne
Jeśli bezpieczeństwo publiczne umieściłem w strukturze bezpieczeństwa wewnętrznego dopiero na piątym miejscu, to wcale nie zmniejsza
jego roli w  całym systemie bezpieczeństwa narodowego. W  niektórych
dziedzinach życia społecznego, dla jednostki i jej mienia ma pierwszorzędne znaczenie. O roli bezpieczeństwa publicznego w państwie, jego strukturze i organach stojących na straży bezpieczeństwa obywateli i ich mienia
stanowi zasadnicza treść tego podrozdziału.
Ważna rola bezpieczeństwa publicznego wynika z  zagrożeń w  świecie jakie przynosi wiek XXI ze wszystkimi jego wyzwaniami. Nie trudno
dostrzec, że poczucie zagrożenia nie maleje, lecz rośnie z każdym dniem,
w każdym środowisku, tj. na lądzie, wodzie, w powietrzu i kosmosie. Stan
poczucia zagrożenia negatywnie wpływa na rozwój cywilizacyjny jednostki i społeczności, gdyż oddziałuje ono na kształtowanie wartości podmiotu
we wszystkich obszarach. Obecnie uważa się, że zapewnienie bezpieczeństwa publicznego danej społeczności (obywatelom) stanowi podstawowy,
życiowy warunek duchowego i materialnego rozwoju całej grupy zorganizowanej w państwo i żyjących w tym państwie jednostek ludzkich.
Jeśli znamy już rolę, jaką odgrywa bezpieczeństwo publiczne w państwie w  dzisiejszej złożonej rzeczywistości, należałoby przejść do próby
zdefiniowania pojęcia tej kategorii bezpieczeństwa. W tym miejscu muszę
przyznać, że  zdefiniowanie pojęcia bezpieczeństwa publicznego nie jest
ani proste, ani łatwe. Trudności wynikają z faktu, że w literaturze przedmiotu można spotkać pojęcie dwuznaczne, tj. bezpieczeństwo publiczne
i  porządek publiczny, a  najczęściej łącznie – bezpieczeństwo i  porządek
publiczny.
misją narodową całego społeczeństwa i jego organizacji państwowej, polegającą na ciągłej realizacji dwóch głównych celów. Po pierwsze - ochrona
i obrona wartości i interesów narodowych przed istniejącymi oraz potencjalnymi zagrożeniami, zapewniająca warunki dla realizacji celu, po drugie - tworzenia wewnętrznych i zewnętrznych warunków dla swobodnego
rozwoju i sprostania wyzwaniom, jakie niesie dla narodu zmienność, nieprzewidywalność i postęp cywilizacyjny.
Dla wypełnienia misji tworzenia bezpieczeństwa narodowego konieczne są odpowiednie instytucje i struktury, zwane strukturami realizacyjnymi, bądź system bezpieczeństwa narodowego (SBN). Dlatego, w znaczeniu strukturalnym bądź systemowym, bezpieczeństwo narodowe to
całościowe organizowanie państwa pod względem prawnym i innym, do
wypełniania podstawowych funkcji w tym zakresie.
W dotychczasowych opracowaniach można spotkać próbę zdefiniowania pojęcia bezpieczeństwa narodowego. Tych definicji jest co najmniej
kilka i nie zamierzam ich przytaczać, ponieważ każda może wzbudzać wątpliwości. Natomiast jest definicja odzwierciedlająca istotę współczesnego
bezpieczeństwa narodowego, zawarta w Słowniku terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, wydanym przez AON w 2003 roku, której treść
jest taka: Bezpieczeństwo narodowe- proces lub stan zapewniający funkcjonowanie (aktywność) państwa w podstawowych dziedzinach, umożliwiające przetrwanie, rozwój i swobodę realizacji interesów narodowych
w  konkretnym środowisku (warunkach) bezpieczeństwa, poprzez podejmowanie wyzwań, wykorzystywanie szans, redukowanie ryzyk oraz
przeciwdziała- nie wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla jego interesów64.
Bezpieczeństwo narodowe jest często utożsamiane z bezpieczeństwem
państwa. Zapewnienie bezpieczeństwa narodowego jest naczelnym zadaniem polityki państwa, zgodnie z  postanowieniem Ustawy zasadniczej. W  tradycyjnym rozumieniu kładzie się nacisk na bezpieczeństwo
zewnętrzne wobec zagrożeń, jednak bezpieczeństwo narodowe ma również chronić wewnętrzne wartości danego społeczeństwa i państwa. Bezpieczeństwo narodowe jest także interesem narodowym, utożsamianym
z trwaniem i przetrwaniem państwa i narodu, czyli ochroną integralności terytorialnej i niezawisłości politycznej. Oprócz trwania i przetrwania,
bezpieczeństwo chroni również takie wartości, jak: suwerenność, niezawisłość, przeżycie, system społeczny i gospodarczy, prestiż w środowisku
64 Słownik terminów z  zakresu bezpieczeństwa narodowego, Warszawa 2003,
s. 16.
148 | WSGE
międzynarodowym, ideologia, obywatele za granicą, postęp gospodarczy,
standard życia.
W chronionych przez bezpieczeństwo narodowe wartościach należałoby wyróżnić cztery podstawowe, tj. przetrwanie, integralność terytorialną,
rozwój, niezawisłość polityczną. W tym zakresie państwa decydują indywidualnie, jakie wartości powinny być chronione w ramach narodowej polityki bezpieczeństwa; do niej opracowują odpowiednią strategię realizacji
tych wyznaczonych przez politykę celów. Dobór strategii z kolei zależy od
rodzaju interesów narodowych i istniejących uwarunkowań i zagrożeń.
1.2 Cele bezpieczeństwa narodowego
Państwo, jako złożona struktura społeczna, usankcjonowana prawem,
kieruje się określonymi przez politykę długookresowymi celami. Realizacja tych celów przez państwo jest naturalnym jego przeznaczeniem. Państwa liberalne początkowo zabiegały głównie o utrzymanie władzy i bezpieczeństwa wewnętrznego, a także kształtowanie stosunków międzynarodowych65. Po pewnym okresie pojawiały się inne ważne role związane
z  funkcjonowaniem państwa demokratycznego. A  w  demokracji, troska
o naród, jego byt i rozwój oraz bezpieczeństwo jednostki i ochrona jego
własności stanowi podstawową sferę funkcjonowania państwa. Powstaje
zasadnicze pytanie: jakie mogą być główne cele polityki państwa demokratycznego w obszarze bezpieczeństwa narodowego?
Odpowiadając na tak postawione pytanie, posłużę się pojęciem celu
jako idealnie wyobrażonego, określonego przedmiotowo, podmiotowo i czasowo skutku działania określonego podmiotu (państwa), przyszłego stanu
rzeczy, konkretnego stanu otoczenia lub jego części, do którego świadomie
ono zmierza poprzez zaplanowane i racjonalne działania66.
Można też zadać pytanie: jakie jest podstawowe przeznaczenie państwa
demokratycznego? Bardzo ogólnie traktując, przeznaczeniem państwa jest
realizacja potrzeb wszystkich jego żywotnych elementów stanowiących
wspólną wartość narodową, którą możemy określić celem działania. Cel
działalności państwa stanowi zaś szczególną pochodną potrzeb społecznych
oraz możliwości państwa wynikających z jego potencjału i swoistego „przyzwolenia’’ na ich realizację ze strony otoczenia międzynarodowego67.
Do stałych celów polityki państwa zalicza się m.in. siłę moralną oraz
65 Por. Leksykon politologii, Wyd. Atla 2, Wrocław 1997, s. 46.
66 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe, Wyd. ZGWO, Warszawa 2010, s. 34.
67 R. Zięba, Cele polityki zagranicznej. Polityka zagraniczna …, s. 53.
WSGE | 149
materialną państwa, wysoką pozycję międzynarodową, dobrobyt, rozwój,
stabilność gospodarczą, zachowanie tożsamości narodowej, ukształtowane
i zoptymalizowane środowisko międzynarodowe oraz bezpieczeństwo narodowe (państwa)68.
Przedstawiony podział celów polityki państwa wynika z potrzeby wyróżnienia priorytetowych wartości, do których zapewne naród zmierza.
Stanowią one ucieleśnienie najwyższej potrzeby, tj. przetrwanie narodu
w państwie jako niezależnego podmiotu w systemie bezpieczeństwa międzynarodowego (globalnego).
Z kolei rodzi się pytanie jeszcze o  innym znaczeniu, a  mianowicie:
czy cele polityki państwa są tożsame z celami narodowymi? W literaturze przedmiotu można spotkać różne odpowiedzi, w zależności od okresu,
w  jakim zostały sformułowane. Problem ten ma podstawowe znaczenie
w teorii i praktyce, kiedy zaczynamy rozważać w aspekcie aksjologicznym,
czy cele są tożsame, czy istnieją między nimi różnice. Tu należy na pewno
uwzględnić fakt, że cele priorytetowe określa zawsze organ decyzyjny (polityczny), a jaki jest udział w tym procesie społeczeństwa? Praktyka polityki państwa demokratycznego potwierdza tezę, że interes państwowy nie
zawsze jest zbieżny z interesem społecznym.
Uwzględniając relacje pomiędzy rządzącymi a rządzonymi, musimy
przy tym uwzględnić fakt, że jedynym i najwyższym w państwie suwerenem jest władza państwowa, niezależna od innej władzy ani przedmiotowo, ani podmiotowo. To oznacza, że cele polityki bezpieczeństwa będą
zawsze określane przez władzę państwową, natomiast droga dochodzenia
do celu będzie zależała od strategii, stylu rządzenia i aktywności społecznej. W państwie demokratycznym, w którym społeczeństwo obywatelskie
może wyrażać swoje interesy, proces określania celów odbywa się z udziałem całego narodu za pośrednictwem parlamentu. W takim pojmowaniu
demokracji, podstawowe, długookresowe cele mogą okazać się tożsamymi
z celami narodowymi w głównych zarysach.
Zakłada się, że pierwszym warunkiem sukcesu państwa jest zapewnienie bezpieczeństwa, jeśli tylko jest możliwe hierarchizowanie celów polityki państwa według kryterium wartości. Jeśli bezpieczeństwo jest najwyższą
wartością, to i cele bezpieczeństwa zajmą podobną pozycję wobec innych
celów polityki państwa. Adam J. Czartoryski wypowiedział się w słowach:
bezpieczeństwo i dobrobyt państwa są celem polityki zarówno wewnętrznej,
68 W. Pokruszyński, Uwarunkowania współczesnego bezpieczeństwa międzyna- rodowego, Wyższa Szkoła Policji, Szczytno 2006, s. 13.
150 | WSGE
jak i zagranicznej […]. W podobny sposób wypowiadają się też inni znani
aktorzy sceny politycznej.
Według M. Bobrzyńskiego: Celem bowiem państwa nie jest praca
sama przez się i w pewnym tylko kierunku, lecz ochrona i poparcie pracy
we wszystkich jej objawach i kierunkach. Jeszcze inaczej formułuje C. Znamierowski: Grupę państwową wyróżnia spośród innych grup to, że ma ona
dwa swoiste zadania, tj. utrzymuje porządek w zbiorowości i zapewnia jej
bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne. I tu dochodzimy do konkluzji,
że bezpieczeństwo państwa stanowi podstawowy cel i wartość najwyższą
w XXI wieku. Przemiana, jaka nastąpiła po upadku układu bipolarnego
i  dokonaniu zmian geopolitycznych, wynika z  dostrzeżenia jednakowej
rangi dwóch jego podmiotów, tj. państwa i  społeczeństwa. Tylko takie
traktowanie polityki daje gwarancję trwania i rozwoju państwa w otoczeniu międzynarodowym (w sojuszu).
1.3 Struktura bezpieczeństwa narodowego
Na początek odpowiedzmy na pytanie, co oznacza słowo struktura,
a następnie dokonajmy kompleksowej próby opisania jej w aspekcie poznawczym. Termin struktura, według Słownika języka polskiego z 1981 r.
(s. 325), to układ i wzajemne relacje elementów stanowiących całość; budowa, ustrój i wiele innych znaczeń. W tym konkretnym przypadku jest to
struktura organizacyjna bezpieczeństwa narodowego, zawierająca w sobie
wiele elementów (kategorii) i stanowiąca całość systemu.
Ogólnie bezpieczeństwo dzieli się na bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe. Bezpieczeństwo narodowe (BN) z kolei dzieli się na bezpieczeństwo wewnętrzne (BW) i bezpieczeństwo zewnętrzne (BZ).
W  strukturze bezpieczeństwa narodowego każdego współczesnego
państwa pierwszorzędne znaczenie odgrywa bezpieczeństwo wewnętrzne,
bowiem zawiera ono takie kategorie bezpieczeństwa, jak: bezpieczeństwo
polityczne, ekonomiczne, militarne, publiczne, ekologiczne, informacyjne,
społeczne, kulturowe i religijne. Są to podstawowe elementy struktury bezpieczeństwa narodowego, stanowiące podstawę racjonalnego funkcjonowania państwa, w dzisiejszym mało stabilnym świecie (rys. 1).
WSGE | 151
POLITYCZNE POLITYCZNE
EKONOMICZNE EKONOMICZNE
MILITARNE MILITARNE
PUBLICZNE EKOLOGICZNE
EKOLOGICZNE INFORMACYJNE
INFORMACYJNE KULTUROWE
SPOŁECZNE
KULTUROWIE
RELIGIJNE
REGIONALIZACJA
I
INSTYTUCJONALIZACJA
POLITYKA
ZAGRANICZNA
PAŃSTW
B
E
Z
P
I
E
C
Z
E
Ń
S
T
W
O
BEZPIECZEŃSTWO
GLOBALIZACJA
BEZPIECZEŃSTWO
WEWNĘTRZNE (BW)
BEZPIECZEŃSTWO
ZEWNĘTRZNE (BZ)
SYSTEMY
POLITYCZNE
PAŃSTW
BEZPIECZEŃSTWO
NARODOWE (BN)
BEZPIECZEŃSTWO
MIĘDZYNARODOWE (BMN)
WPŁYW
Rys 1. Struktura bezpieczeństwa. Źródło: Opracowanie własne.
Niemały wpływ na bezpieczeństwo narodowe ma bezpieczeństwo zewnętrzne, które w strukturze ma takie elementy, jak: bezpieczeństwo polityczne, ekonomiczne, militarne, informacyjne, ekologiczne, kulturowe. Bezpieczeństwo międzynarodowe (BMN) natomiast, mające nadrzędną rolę
wobec bezpieczeństwa narodowego, zawiera takie podstawowe elementy,
jak: systemy polityczne państw, regionalizację i globalizację, system bezpieczeństwa globalnego, instytucjonalizację, politykę zagraniczną państw. Nie
trudno zauważyć, że bezpieczeństwo międzynarodowe ma o wiele szerszy
zakres znaczeniowy niż bezpieczeństwo narodowe. Bezpieczeństwo mię-
152 | WSGE
dzynarodowe nie jest tylko sumą bezpieczeństwa poszczególnych państw
lub sojuszu, lecz czymś więcej. O jego istocie stanowi zespół czynników, norm
i  mechanizmów międzynarodowych oraz oddziaływań, które zapewniają
każdemu państwu, danego systemu międzynarodowego lub regionu (UE),
mniejsze lub większe poczucie pewności niezagrożonego istnienia, przetrwania i swobód rozwojowych5
. To oznacza, że bezpieczeństwo międzynarodowe obejmuje swoim zasięgiem nie tylko wartość egzystencjalną pojedynczych państw, lecz także wartości wspólne dla danego systemu (sojuszu),
takie jak: stabilność, pokój, równowaga, współpraca (…). O ich ochronie
decyduje prowadzona przez państwa polityka i strategia bezpieczeństwa
oraz całokształt więzi i instytucji międzynarodowych. Zasadniczą treścią
bezpieczeństwa międzynarodowego jest eliminowanie wszelkich zagrożeń
dla istnienia, przetrwania, tożsamości i  rozwoju państw oraz systemów
międzynarodowych, a także kształtowanie pewności tych podmiotów.
Bezpieczeństwo międzynarodowe można i  należy traktować jako
określoną sekwencję stanów, które składają się na proces społeczny w skali
międzynarodowej. Mimo względnej trwałości aspiracji, potrzeb i interesów państw, ich bezpieczeństwo zewnętrzne podlega prawom ruchu systemów międzynarodowych, jako że  impulsy do jego ewolucji wychodzą
zarówno ze środowiska wewnętrznego, jak i międzynarodowego. System
bezpieczeństwa powinien być kompatybilny i jednolity, oparty na umowie
pomiędzy suwerennymi państwami, zapewniający im bezpieczeństwo.
Po dokonaniu w  miarę dostatecznego opisu bezpieczeństwa międzynarodowego, jego istoty i  roli, jaką spełnia we współczesnym świecie, przejdźmy do następnej ważnej kwestii bezpieczeństwa narodowego,
do bezpieczeństwa wewnętrznego, a  konkretnie do charakterystyki jego
podstawowych elementów. Jednocześnie pragnę podkreślić, że  liczba
tych elementów (kategorii) odpowiada liczbie zagrożeń bezpieczeństwa
wewnętrznego uznanych przez autora. W literaturze przedmiotu można
spotkać mniejszą lub większą liczbę tychże elementów w  zależności od
wielu czynników, które były brane pod uwagę podczas badania problemu
bezpieczeństwa. Dla przykładu, niektórzy autorzy uwzględniają bezpieczeństwo ideologiczne, a nie uznają bezpieczeństwa informacyjnego lub
religijnego, lub odwrotnie.
Podczas rozpatrywania bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i wyłaniania podstawowych elementów (kategorii) należy zawsze brać pod
uwagę wyzwania i  zagrożenia na danym etapie rozwoju oraz kryteria
wartościowania. Ponadto należy uwzględniać fakt, że podmiotem bezpie-
WSGE | 153
czeństwa jest człowiek wraz z jego wartościami, traktowany jako jednostka
społeczna, a  także określona zbiorowość społeczna o  różnym charakterze więzi i  uwarunkowaniach organizacyjnych. Te więzi dotyczą przede
wszystkim człowieka, jako jednostki ludzkiej mającej właściwe sobie wartości i wymagającej stosownej obrony i ochrony, jako grupy ludzi o różnej
skali wielkości - począwszy od rodziny, a kończąc na społeczności międzynarodowej (gmina, powiat, województwo, państwo, grupa państw lub
sojusz).
Procesy rozwoju historycznego wskazują, że  najdoskonalszą formą
zapewnienia potrzeb jednostki w  zakresie bezpieczeństwa jest państwo.
Dlatego w  literaturze można dostrzec stwierdzenie, że  struktura świata
ma w dalszym ciągu charakter państwowy. Państwo, w rozważaniach dotyczących bezpieczeństwa, jest postrzegane jako ważny uczestnik stosunków
międzynarodowych, mający zasadniczy wpływ na stan bezpieczeństwa wewnętrznego w konkretnych warunkach funkcjonowania.
154 | WSGE
2. BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE
W strukturze bezpieczeństwa narodowego świadomie zostało wydzielone bezpieczeństwo wewnętrzne jako podstawowa część całości bezpieczeństwa państwa. To bezpieczeństwo wewnętrzne, w swojej istocie, stoi
na straży konstytucji, suwerenności, spokoju społecznego, bytu narodowego, wolności i praw człowieka. Czyli bezpieczeństwo wewnętrzne zapewnia trwanie, przetrwanie i rozwój jednostki i grup społecznych na terytorium państwa. Stąd każdemu rodzajowi zagrożenia odpowiadają kategorie
bezpieczeństwa.
2.1 Bezpieczeństwo polityczne
Bezpieczeństwo polityczne, w strukturze bezpieczeństwa wewnętrznego, zajmuje pierwszorzędne znaczenie, ponieważ wpływa ono w  sposób
zasadniczy na pozostałe elementy struktury. Natomiast kreatorem bezpieczeństwa politycznego jest polityka i strategia bezpieczeństwa narodowego, o czym szeroko traktuje część I książki. W dalszej części rozważań będzie przedstawiona kwestia polityki bezpieczeństwa zarówno w aspekcie
teoretycznym, jak i realistycznym, w warunkach istniejących i przewidywalnych zagrożeń.
Znając znaczenie polityki w bezpieczeństwie z pierwszej części książki, można przyjąć, że  polityka obejmuje różne obszary w  aspekcie idei
i  koncepcji podmiotu lub przedmiotu i  jest ściśle związana ze strategią,
która wyznacza kierunki, metody i sposoby realizacji polityki. Nasuwa się
przy tym pytanie: czy polityka w każdym rozpatrywanym przypadku jest
jedna, czy jest ich wiele? Polityka nie występuje w liczbie pojedynczej, polityk może być w bezpieczeństwie co najmniej kilka, tj. polityka bezpieczeństwa, gospodarcza, rolna, finansowa, społeczna, militarna, obronna,
zagraniczna, edukacyjna, kulturowa, mieszkaniowa, płacowa, humanitarna, ekologiczna i jeszcze inne.
Natomiast polityka bezpieczeństwa obejmuje, najogólniej ujmując,
działania danego podmiotu zmierzające do osiągnięcia wcześniej przyjętych długofalowych celów w  interesie narodowym. Trzymając się tradycyjnego pojmowania roli państw, uznawanej przez realistów, można
wnioskować, iż polityka bezpieczeństwa jest domeną państw w wymiarze
narodowym, w  systemie sojuszniczym. Dlatego najczęściej spotykamy
w literaturze definicje dotyczące polityki bezpieczeństwa narodowego albo
bezpieczeństwa państwa.
WSGE | 155
Politykę bezpieczeństwa narodowego stanowi celowa i  zorganizowana działalność kompetentnych organów państwa, zmierzająca do stałego
zapewnienia bezpieczeństwa narodowego, a  także współudziału państwa
w  tworzeniu bezpieczeństwa międzynarodowego69. Natomiast działalność
organów państwa, w  kontekście polityki bezpieczeństwa narodowego,
obejmuje ustalenie celów i koordynację działania w zapewnieniu bezpieczeństwa z warunkami zewnętrznymi włącznie. Tymi celami mogą być na
przykład: ochrona niepodległości, niezawisłości, suwerenności i integralności terytorialnej, ochrona porządku ustrojowego, ochrona praw człowieka i wolności, ochrona dziedzictwa narodowego, zapewnienie warunków rozwoju cywilizacyjnego, ochrona środowiska naturalnego, udział
w umacnianiu pokoju światowego i stabilizacji bezpieczeństwa globalnego.
Mam przekonanie, że wymienione przeze mnie cele polityki bezpieczeństwa nie powinny wzbudzać u  Czytelnika wątpliwości z  wyjątkiem
jednego - suwerenności w  warunkach członkostwa w  sojuszach (NATO
i UE). Uważam, iż suwerenność państwa jest zachowana tylko wtedy, kiedy przyjmuje na siebie, w drodze referendum, zobowiązania dobrowolnie
i kiedy dobrowolnie może (prawnie) z przyjętych zobowiązań zrezygnować.
Następną kwestią do szerszego naświetlenia pozostaje pojęcie racji
stanu. Według Encyklopedii PWN z 2003 roku – to nadrzędny system interesów państwa, przedstawiany jako najwyższe dobro wspólne wszystkich obywateli i podmiotów politycznych70.
Już wiemy co oznacza termin polityka i co należy rozumieć pod pojęciem racja stanu. Zatem przejdźmy do następnego etapu, tj. pokazania
jakie są relacje pomiędzy tymi pojęciami (terminami) i jakie współzależności. Co jest nadrzędne, co jest pierwotne a co wtórne, a może występują
one jednocześnie i równolegle (…)?
Jeśli przyjmiemy, że rolą polityki państwa, jako podmiotu stosunków
międzynarodowych, jest generowanie celów do osiągnięcia w  każdym
ważnym obszarze bezpieczeństwa, to jest ona kreatorem racji stanu. Oczywiście czym innym jest bieżąca polityka państwa, którą można odnieść do
jednej konkretnej koncepcji realizowanej w okresie jednej kadencji rządu,
a czym innym jest polityka bezpieczeństwa w perspektywie wielu lat, której wyrazem jest racja stanu.
Stało się koniecznym uwypuklenie jeszcze raz znaczenia celów poli69 R. Zięba, Leksykon pokoju, Warszawa 1987, s. 156.
70 Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, s. 477.
156 | WSGE
tycznych, ponieważ są one najczęściej rezultatem odniesienia generowanych przez naród (państwo) interesów do prognozowanych i projektowanych warunków, w których państwo będzie funkcjonować w przyszłości.
Najbardziej trwałymi, względnie stabilnymi, charakteryzującymi się małą
dynamiką zmian są cele – ideały, zawierające w swoje treści społeczne posłannictwo narodu (państwa) – nawet swoisty mesjanizm. Opisują one
szczególny powód jego istnienia jako organizacji wielkiej grupy społecznej, orientują jego zachowania na arenie międzynarodowej, w sojuszach,
a także w obszarze bezpieczeństwa wewnętrznego. A do tego musi być rzetelnie i profesjonalnie wykonana długoterminowa prognoza. Bez prognozy
nie ma ani polityki, ani strategii rozwoju państwa w realnej rzeczywistości.
Zbiór celów i wartości musi zatem mieć charakter długofalowy. Jest
to jeden z najistotniejszych kanonów polityki bezpieczeństwa narodowego, który oznacza, że cele i wartości wynikające z racji stanu muszą być
wspólne dla większości obywateli i wymagają konsensusu sił politycznych.
Długofalowe posłannictwo państwa, do którego należy dążyć, jest określane mianem misji państwa. Ten społecznie akceptowany ideał ma stanowić
główny wyznacznik roli państwa jako podmiotu, stanowiąc trwałą i niezmienną podstawę do wszelkich decyzji podejmowanych przez kolejne
rządy.
Na tej podstawie tworzony jest zbiór priorytetowych zamierzeń politycznych narodu i  państwa, określonych jako wizja państwa. Ustalone
w  wizji długoterminowe zamierzenia polityczne państwa powinny stanowić główną bazę do generowania strategii bezpieczeństwa narodowego. Strategia zaś powinna implementować zbiór celów na cząstkowe cele
strategiczne (sektorowe) właściwe dla wszystkich elementów systemu bezpieczeństwa narodowego. Zatem z  zapisów strategii bezpieczeństwa powinna wynikać koncepcja strategiczna realizacji polityki bezpieczeństwa
państwa, uwzględniająca zasady i sposoby osiągania celów strategicznych
w określonych uwarunkowaniach środowiska globalnego.
2.2 Bezpieczeństwo polityczne państwa
Wielu autorów, zwłaszcza politologii, wypowiada się na łamach różnych czasopism oraz prac naukowych i promocyjnych w sprawie bezpieczeństwa też politycznego. Wszystkie one mają wspólny punkt widzenia,
a  mianowicie: bezpieczeństwo polityczne jest kategorią (elementem)
bezpieczeństwa narodowego i  ma ścisły związek z  bezpieczeństwem ze-
WSGE | 157
wnętrznym. A to oznacza, że już nie jest częścią bezpieczeństwa militarnego, a stanowi wydzieloną kategorię bezpieczeństwa w aspekcie etymologicznym.
Przyjmując za punkt wyjścia tradycyjne rozumienie polityki w ogólnym znaczeniu, dotyczące organizacji społeczeństwa pozostającego
w strukturach państwa, kluczowego znaczenia, dla wskazania istoty bezpieczeństwa politycznego, nabiera kategoria władzy i jej rola w podmiotowym i przedmiotowym funkcjonowaniu społeczeństwa. I tu dochodzimy
do istoty sprawy, tj. do zróżnicowania w pojmowaniu władzy.
Wychodząc od ogólnego pojęcia władzy, zwłaszcza w demokracji, którego nie należy utożsamiać ani z polityką, ani też z państwem, P. Winczorek słusznie starał się porządkować omawianą kategorię władzy według
trzech zakresów.
Pierwszy – najszerszy, publiczny – władza występuje w wielkich grupach społecznych, lecz niekoniecznie w oparciu o normy prawa.
Drugi - węższy w zakresie władzy publicznej, opartej na normach prawa, lecz niekoniecznie realizowanej przez państwo i jego organa; może być
sprawowana władza przez instytucje samorządu terytorialnego.
Trzeci – najwęższy w zakresie sprawowania władzy państwowej, przy
czym każda władza państwowa jest władzą polityczną zdobywaną w drodze wyborów parlamentarnych na określoną, przez ustawę zasadniczą, kadencję. Władza państwowa jest jednocześnie władzą publiczną.
Wróć do spisu treści